De angsten van kunstenaar Modest Dams
Bart Meuleman, ‘Een distel in bloei’ 
Bart Meuleman (1965) is zowel dichter, theatermaker als romancier. Met zijn theatermonoloog Martens wist hij in 2006 een groot publiek te bereiken. Naast kinderboeken en dichtbundels als ‘Omdat ik ziek werd’ en ‘Mijn soort muziek’, leverde hij met ‘De jongste zoon’ en ‘Hoe mijn vader werd verwekt’ sterke romans af. ‘Een distel inbloei’ is zijn nieuwste literaire worp.
Meuleman heeft zijn roman gebaseerd op het leven van schilder Jan Vaerten (1909-1980), voor wie kunst een levensdoel was. Eigenlijk probeerde hij in zijn hele oeuvre het menselijk tekort op doek vast te leggen. Jan Walravens schreef over zijn werk: ‘Voor het nageslacht zal zijn werk niet alleen bewaard blijven als een beeld van een uitzonderlijk artistiek streven en kunnen, maar ook als de spiegel van de angsten, de vragen en de vervoeringen die de mens uit de twintigste eeuw beroerd hebben.’
Het is dan ook de vraag wat er van het werk van deze beeldend kunstenaar overeind is gebleven. In Een distel in bloei schetst Meuleman de zoektocht naar erkenning van Modest Dams (alias Jan Vaerten) in een nogal breed uitgesmeerd epos dat sterk lijkt op een autobiografische roman. Het eerste deel van de roman speelt zich af gedurende de Tweede Wereldoorlog. Dams is een beginnend kunstenaar, getrouwd met Ludwine, en behoorlijk onzeker over hoe het verder met hem moet.
In de Antwerpse galerie van Don Porto-Carrero ontmoet hij andere jonge kunstenaars en treedt hij voor het eerst met zijn werk naar buiten. Dit heuglijke moment deelt hij trots in de klas van zijn leraar, Fil Tuytelaers. Waar Tuytelaers normaal lesgeeft aan jongeren die zich vooral gedragen als kunstenaar, is Modest Dams volgens hem wél uit het juiste hout gesneden.
‘Mijnheer Dams verschilt van een aantal van u, dat mag ik zeggen, ik ken hem. (…) Mijnheer Dams volstaat er niet mee een aantal krommen in de juiste verhoudingen op een blad te zetten, zogezegd het lichaam, nee, hij is gegrepen door de drang te creëren. Voor diegenen die nu met een pruillip naar huis gaan om tegen mama en papa te klagen dat ze beledigd zijn: denk niet dat het een zegen is, het kunstenaarschap.’
Kunst onder Duitse bezetting
Het is op die tentoonstelling dat hij jonge generatiegenoten als Mandelson, Muerbergen en Crux ontmoet. Jonge beeldende kunstenaars in volle oorlogstijd, op zoek naar erkenning, maar op hun hoede voor de Duitse bezetter. Muerbergen, Mandelson en Crux – die staan voor Rudolf Meerbergen, Marc Mendelson en Jan Cox – weten best dat exposeren in volle oorlogstijd risico’s met zich meebrengt. Hoe kijkt de vijand immers naar kunst?
De dag dat in het Palais des Beaux-Arts op bevel van de Propaganda-Abteilung drie naakten van Crux in beslag worden genomen, zit er niets anders op dan onderduiken.
En bij wie anders dan bij Crux – die trouwens al enige tijd op zolder leeft – kunnen Mandelson en Muerbergen terecht om zich te verbergen? Dams zoekt hen op, maar lang blijven kan hij niet: zijn kind kan elk moment geboren worden. Bovendien is hij door toedoen van Karel Berk, het lief van zijn zus Elza, bij het verzet terechtgekomen.
‘Sinds Berk zich bekendgemaakt had als agent van het verzet, zag Dams hem vanachter zijn brillenglas loensen met zijn rechteroog. Niet eerder opgemerkt. De hele Berk zat nu in dat verdachte oog.’
De dag dat Berk wordt opgepakt, slaat de angst Dams om het hart en vlucht hij naar een erf in de buurt van zijn huis om zich er in een hol te verbergen. Een ellendige periode waarin hij op de tast tekent, om nadat hij de eigenaar van het erf heeft neergeslagen al zijn werken in de fik te steken en op de vlucht te slaan.
Geen dolle vreugde in Venetië
Ofschoon hij niet bij de Jeune Peinture Belge zit, krijgt hij na de oorlog dankzij expressieve schilderijen – zoals Distels – bezoek van Emiel Langui. De invloedrijke kunsthistoricus en ambtenaar zal ervoor zorgen dat hij geselecteerd wordt voor de Biënnale van Venetië. Echt euforisch is hij niet in Venetië. Met zijn handen in zijn broekzakken kijkt hij naar een portret van zijn vriend Geo Crux en naar Stier en Koe, zijn eigen creaties. Het is alsof hij alles lijdzaam ondergaat. Zijn vrouw daarentegen vindt dat hij onvoldoende voor zichzelf opkomt.
‘Dams groette bekenden, wisselde een paar woorden, maar kwam maar niet in de stemming. Wilde ook niet. Deed geen moeite. Iets dicteerde hem afstand.’
En die afstand typeert zijn hele persoonlijkheid: die van een einzelgänger op zoek naar artistieke identiteit en harmonie in zijn gezin. Een kunstenaar die aantrekt en afstoot, net zoals een distel die zowel afschrikwekkend is, maar bij nader inzien ook als mooi kan worden gezien. Bart Meuleman heeft Jan Vaerten niet alleen uit de vergetelheid gehaald, maar hem met Modest Dams alleszins een geloofwaardig alter ego bezorgd. Dat de auteur je met ‘Een distel in bloei’ overspoelt met een overvloed aan ideeën over kunst, plus vergeten kunstcritici uit een vorige eeuw, moet je er als lezer maar bijnemen.
