De teruggetrokken wereld van Gethsemane volgens Jan Vanriet
Jan Vanriet, ‘Gethsemane’ 
In het openingsnummer van Richard Thompsons elfde album ‘The Old Kit Bag’ uit 2003 hoor je:
Gethsemane
And there’s war-whoops and secret signs in the trees
Estuary smells coming up on the breeze
Een referentie aan het Nieuwe Testament, de olijfgaard waar Jezus de nacht voor zijn kruisiging bad. Later in het nummer trekt Thompson het oude verhaal de nieuwe wereld in, door het te koppelen aan inwijdingsrituelen die in het leger plaatsvinden. Het moment waarop het individu teruggeworpen wordt op zichzelf, waarbij blijkt dat de groep vooral een groep is. De afgebeelde schilderijen in Jan Vanriets (1948) nieuwe publicatie ‘Gethsemane’ slaan op dat moment.
Christus wordt gevangengenomen. Onvermijdelijk denk ik aan de kampen van de Tweede Wereldoorlog. Verraad en arrestatie. Iemand die in het verzet zat en verklikt werd door een bekende, zelfs een familielid. […] Als zo iemand de bittere waarheid ontdekt, is dat vernietigend.
Pietluttig geel streepje
Het boek toont spaarzame, netelige afbeeldingen die tegelijkertijd een ingehouden lyriek herbergen. Zo toont bijvoorbeeld het werk ‘O, Solitude’ een schriele christusachtige figuur met gebogen rug, in de linkerhoek zijn de spookachtige contouren van een olijfboom geschilderd. Het geheel zou kunnen overkomen als koud en desolaat. En toch is dat niet het geval, door dat ene toefje geel op de rug van de christusfiguur.
Het boek is opgevat als een vraaggesprek tussen schrijver Eric Rinckhout en Vanriet, wat een inkijk biedt in de genese van ‘Gethsemane’. Over het eerder vermelde pietluttig geel streepje bijvoorbeeld:
Wat is de impact van kleur en wat gebeurt er wanneer je binnen de compositie begint te schuiven? […] Tegelijk is het een spel, een rusteloos spel, weliswaar met veel ‘sérieux’. Het optimaal benutten van mogelijkheden, de tools van het schilderen testen.
Vlechtwerk van referenties
Doorheen het boek is een vlechtwerk van referenties geweven: de bomen op ‘Dorpskerk’ (1898) van Piet Mondriaan geven Vanriet het idee om bomen als “marteltuigen” te beschouwen. Een postkaart van Cees Nooteboom blijkt achteraf een werk van August Chabaud af te beelden, een schilder wiens ‘Le Trimard’ (1907) hem inspireerde voor de gekromde wandelaar in ‘Eenzame weg’.
‘Gethsemane’ is echter geen cerebraal boek. Daarvoor biedt het boek te veel onverdund kijkplezier. Humor ook. In ‘Olive Trees, Stones and Drinks’ duikt het Coca-Cola logo op in het Hebreeuws. Als Christus had kunnen kiezen tussen de zure wijn die hem per spons werd aangereikt op een stok of een blikje frisdrank, zou de keuze waarschijnlijk snel gemaakt zijn.
Dit is een compact, uiterst leesbaar boek dat uitnodigt tot meerdere visuele exploratietochten. Het is goed mogelijk dat de lezer/kijker daarna trouwens zelf op zoek gaat naar de inspiratiebronnen die Jan Vanriet aanboorde om tot dit werk te komen. Een rijk boek.
