Een archief tegen het vergeten: Tine Hens over verlies en verzet
Tine Hens, ‘Archief van mogelijk verlies’ 
Met ‘Archief van verlies’ brengt historica en auteur Tine Hens (MO*, Apache,..) (o.a. ‘Het klein verzet‘, ‘Het is allemaal de schuld van de Chinezen! : en andere dooddoeners over het klimaat‘ en ‘De wereld die we delen‘) het verhaal dat al jaren in haar sluimert. Ze wil vastleggen wat in razendsnel tempo verdwijnt: de natuur die haar jeugd vormde, de biodiversiteit die tijdens haar leven dramatisch is ingestort. Dat cruciale besef vormt de motor van dit indringende boek over (mogelijk) verlies, rouw, troost en hoop. In haar woorden:
“Het is een feit dat wat we biodiversiteit noemen tijdens mijn leven compleet in elkaar is gestort. Dat is moeilijk te bevatten. Nog moeilijker te verwerken. Ik wil daarvan getuigenis afleggen. Ik wil laten zien wat er verloren is gegaan en wat we nog steeds verliezen. Omdat ik niet anders kan, omdat het van belang is.
Een van de centrale argumenten in ‘Archief van mogelijk verlies’ is hoe ontzettend snel en hevig onze referentiekaders verschuiven. Dat gegeven illustreert ze aan de hand van verschillende voorbeelden, zoals onder meer vuurvliegjes. Daarvan geeft zij aan dat zij zonder dat we het écht merken vrijwel volledig dreigen te verdwijnen.
De persoonlijke stem als motor van het boek : waar essay, verhaal en poëzie elkaar raken
Hens speelt in haar meest recente boek opvallend vrij met vorm, genre en stijl. Essayistische beschouwingen, verhalende passages en korte stukken spoken word-poëzie (bijvoorbeeld over korenbloemen) wisselen elkaar heel spontaan en organisch af, waardoor een heel gelaagde en uiterst levendige structuur ontstaat. De persoonlijke toon is daarbij essentieel: dit is haar verhaal, doorleefd en uiterst urgent. En precies daardoor overtuigt dit ‘Archief van mogelijk verlies’.
Een journalistieke blik op vervuiling en verstoring
Hoewel klimaatopwarming een wezenlijke achtergrond vormt, reikt ‘Archief van mogelijk verlies’ op inhoudelijk vlak veel verder dan enkel dat ene thema. In haar boek stipt Hens ook aanverwante en deelthema’s zoals water-, licht- en luchtvervuiling aan, thema’s die ook in sterke mate haar journalistieke domein vormen.
Net zoals in haar essays bij MO* magazine, verweeft zij in ‘Archief van verlies’ allerlei wetenschappelijke feiten en inzichten — verzameld via interviews, correspondentie en onderzoek. Dat mengt ze hier met eigen observaties en jeugdherinneringen. Zo bouwt ze een bijzonder literair archief die als een meer dan stevige wake-up call fungeert.
De normalisering van schaarste
Een centraal concept in dit boek is het shifting baseline syndrome. Vrij vertaald komt die neer op het idee dat we, gezien we vaak de vroegere overvloed aan natuur niet echt meer herinneren, vrijwel blindelings aannemen dat de huidige, uitgedunde situatie qua biodiversiteit volstrekt normaal is. Het vuurvliegje — ooit een alledaags zomerlichtje, nu een zeldzaamheid — is misschien wel het meest tastbare voorbeeld van die verschuivende referentiekaders waar Hens in ‘Archief van mogelijk verlies’ op wijst. Het illustreert in elk geval treffend een immens verschraling die de jongere generaties niet meer als dusdanig (h)erkennen. Ronduit pakkend is onder meer volgende passage:
“De berekening is gekend. De fysica is even kil als simpel. Ijs houdt geen stand in een opwarmende wereld (..). De doodslijsten zijn opgesteld. Het maakt het verdwijnen niet minder aangrijpend. In 2024 heette La Corona of de Humboldtsgletsjer in Venezuela niet langer gletsjer maar ijsveld en werd Venezuela het eerste land ter wereld dat al zijn gletsjers verloor. Van de Triglavgletsjer blijft minder dan een hectare over (..). Men biedt helikoptervluchten aan om vlak boven het glaceriet te scheren en zo actief bij te dragen aan zijn einde, al wordt dat niet zo verkocht, maar wel als een unieke trip met een spectaculair uitzicht.”
Een wereld die onder druk staat : tussen kennis en besluiteloosheid
In ‘Archief van mogelijk verlies’ beschrijft Hens met heldere, secure pen wat velen van ons eigenlijk al lang weten. Met name dat het allerminst goed gaat met de natuur en met de biodiversiteit. En toch duwen we dat misschien alsnog (te?) vaak van onszelf af. Met haar boek benadrukt Hens dat we de immense impact van die verschuivende referentiekaders (‘shifting baselines’) vrijwel volledig onderschatten.
Met de publicatie van dit boek richt Hens haar blik ook op de politieke besluiteloosheid die de hele situatie van ontwrichting en veronachtzaming alleen nog maar veel nijpender maakt. In dat opzicht bekritiseert ze, eerder onderhuids en zonder het echt heel expliciet te benoemen, de houdbaarheid van onze huidige westerse leefstijl en consumptiepatronen.
Ondanks alles, en dat is ook een van de meest uitgesproken sterktes van ‘Archief van mogelijk verlies’ weigert Hens te vervallen in enige vorm van doemdenken. Zo stelt ze dat het gaat om ‘mogelijk’ verlies. Dat wordt al van bij de eerste paar bladzijden kraakhelder. Daarin benadrukt ze dat haar verhaal er is ‘omdat ik niet anders kan, omdat het van belang is.’. Hens stelt onder meer dat ze de paradox weigert te aanvaarden waarin soorten door hun dreigende extinctie net als economisch waardevoller geacht worden:
ik weiger te aanvaarden dat het zijn eigen zeldzaamheid is die de waarde van een coelacant (of : een van de biljoen andere soorten op deze planeet) bepaalt, maar omdat hij waardevol is omdat hij bestaat.
Ze wijst met haar boek ergens op de uitholling van waarden. Dat soorten nog kunnen bestaan en overleven is op zichzelf waardevol en belangrijk.
Het vuurvliegje als tegenbeeld van ontwrichting
Met het dankzij de illustraties van Jan De Kinder fraai vormgegeven ‘Archief van mogelijk verlies’ spoort ze de lezer dus aan om ook in donkere en troebele tijden hoop te blijven houden. Aan het eind van dit boek, waarin het grotendeels gaat over de mogelijke en dreigende verdwijning van gletsjers, olmen, leeuweriken en kieviten, schiet de lezer misschien ook ergens het prozaïsche beeld van het vuurvliegje te binnen. Zelfs in de donkerste passages van dit boek blijft Hens rusteloos en onophoudelijk naar kleine lichtpunten zoeken – het soort licht dat de vorm aanneemt van een vuurvliegje.
Het is misschien wel een wonderlijke metafoor voor het essentiële verzet tegen de verdere ontwrichting van de natuur (bedreigd door o.a. lichtvervuiling en verlies van leefgebied,..). Terwijl het in een trek door ook heel helder licht schijnt op het eerder vermelde gevaar van ‘shifting baselines‘. Waarbij ‘Archief van mogelijk verlies’ ook leest als een hartverwarmend pleidooi om lessen te leren uit het verleden als om vastberaden en met hoop de blik richting toekomst te richten.
Een aanzet tot actie
‘Archief van verlies’ blijkt een bijzonder krachtig, helder en leerrijk werkstuk. Dat Hens wetenschappelijke informatie met biografische informatie en ervaringen combineert, zorgt er ook voor dat deze ontzettend vlot neergepende publicatie de lezer in geen tijd op sleeptouw neemt en tot actie weet te overhalen.
Het is geen ‘klassiek’ maar een hybride klimaatboek in die zin dat zij vooral kijkt naar wat verloren dreigt te gaan. Via de notie van ‘shifting baselines‘ geeft zij weer dat het immense verlies in natuur en biodiversiteit quasi onzichtbaar geworden én dat de ecologische crisis een web van diverse verstoringen betreft. Zoals een vuurvliegje misschien maar een heel kleine fractie van de nacht verlicht, zo werpt Hens’ archief licht op wat dreigt te verdwijnen.
Dit boek zet zo ontzettend sterk in op het bewaren/archiveren van herinneringen om zo de lezer vanuit een gedeelde betrokkenheid tot handelen aan te zetten. Een must-read.
