Julian Barnes neemt afscheid, maar blikt ook vooruit
Julian Barnes, ‘Vertrek(punt)’ 
Op zijn tachtigste is de Britse schrijver Julian Barnes (°1946), net als Ian McEwan een van de ouderdomsdekens van de hedendaagse Britse literatuur, bijna uitverteld. Toch verschijnt er met ‘Vertrek(punt)’ alsnog een volgens de schrijver allerlaatste publicatie waarin hij zowel terug- als vooruitblikt.
Kankerdiagnose
Bij de intussen recent tachtig geworden Barnes werd de afgelopen jaren een niet terminale, ‘beheersbare’ bloedkanker vastgesteld. Het is slechts een van de vele onderwerpen die in ‘Vertrek(punt)’ aan bod komen. Want ook nu weer duiken er net zoals voorheen klassieke postmoderne thema’s op, zoals onder meer de fragmentatie van identiteit, de (on)betrouwbaarheid van verhalen en herinneringen, liefde, verlangen, seks (‘fantastic fucking / fucking fantastic‘) en fysiek/intellectueel verval.
De kankerdiagnose neemt Barnes best stoïcijns op. Naar eigen zeggen “aanvaardt hij het beter, benadert hij het filosofischer”. Het is ‘onveranderbaar, maar beheersbaar‘, een beetje zoals het leven zélf. Tegelijkertijd geeft hij aan dat hij meer dan ooit aan alles en iedereen twijfelt: ‘er zijn steeds minder dingen waar ik zeker van ben‘. Hij noteert wel wat in allerlei dagboeken en beroept zich soms op vrienden. En aan het begin van ‘dit verhaal waarin hij enkele jeugdherinneringen opdiept, geeft hij doodleuk aan dat die ook te googelen zijn.
Verhalen met gaten
Het maakt dat verhalen soms gaten hebben. Zoals bijvoorbeeld het verhaal waarin hij het heeft over Stephen en Jean, twee vrienden uit zijn studietijd. Hij koppelde hen toen ze nog samen studeerden, het contact verwaterde naderhand en ze hoorden elkaar nog maar sporadisch, waarna hij ze, goed veertig jaar later, op veel oudere leeftijd opnieuw ontmoet. Waarna Stephen & Jean terug aanknopen bij hun eerdere relatie. Iets dat zowaar in een huwelijk uitmondt. Hoe dat allemaal afloopt, daarvoor dien je dit boek te lezen. Even wordt zo duidelijk dat Barnes aan de hand van hun verhaal, een raamvertelling, het eigenlijk ook over de liefde, over toeval en tijd, die zowat de kern van zijn hele oeuvre vormen, wil hebben.
Het universum doet zijn werk
Het in de periode 2022-2025 geschreven ‘Vertrek(punt)’ is daarnaast ook een filosofische meditatie op lichamelijk verval. Met een zekere focus op de werking van het brein, die plek waar allerlei herinneringen zich opstapelen. Een uiterst complex gegeven, zo stelt Barnes die zich daarbij onder meer op de werking van het onvrijwillig autobiografisch geheugen (IAM) richt: ‘in je haast om feitelijkheden vast te leggen kun je het spoor bijster raken‘.
Bijna aan het eind van zijn leven gekomen, stelt de Britse schrijver vast dat hij ‘geen grote uitspraken’ of beroemde laatste woorden heeft. Zodoende tekent hij, eerder stoïcijns, op dat het slechts ‘gewoon het universum is dat zijn werk doet‘. Daar waar hij vroeger bijvoorbeeld ‘RFH’ noteerde voor de Royal Festival Hall is dat nu het Royal Free Hospital ziekenhuis, waar hij dagelijks chemobehandeling ondergaat, geworden. Het illustreert goed hoe Barnes – grappig, spitsvondig – met de bloedkanker omgaat.
Ook al wordt ‘Vertrek(punt)’ beschouwd als een roman, is het eerder een hybride, genre-overschrijdend product geworden – een mengeling van verhaal, memoir en essay. Dat maakt dat het geheel soms ook fragmentarisch aandoet en dat sommige passages niet echt volledig uitgewerkt zijn.
Het risico op herhaling vormt voor de schrijver deels ook de aanleiding om dit boek als zijn allerlaatste te presenteren. Toch blijkt ‘Vertrek(punt)’ een best waardevolle aanvulling op een inmiddels goed vier decennia durende schrijverscarrière met talloze hoogtepunten (‘Flauberts’ papegaai’, ‘Een geschiedenis van de wereld in 10 ½ hoofdstuk’, ‘Hoogteverschillen’, ‘Het enige verhaal’,..). En dan is er de terugblik die ook een vooruitblik inhoudt:
‘Ik stel me schrijver en lezer liever voor op het terras van een café in een niet nader genoemde plaats in een niet nader genoemd land. (..) en dan verdwijn ik stilletjes. Nee, blijf kijken’
