Buigen voor bluf: Het nieuwstedelijk fileert de geschiedenis als schouwtoneel
Het nieuwstedelijk, ‘Orde van de dag’ 
Guess who’s back? Het mag geen toeval heten dat drie van Vlaanderens belangrijkste toneelinstellingen dit seizoen werk programmeren waarin de geest van niemand minder dan Adolf Hitler rondwaart. ‘Voor het pensioen’ (Toneelhuis & Olympique Dramatique), ‘Nachtland’ (tg STAN) en ‘Orde van de dag’ (Het nieuwstedelijk) grijpen Duitslands naziverleden aan om te mediteren over onder meer democratie, macht, haat en tolerantie in de wereld vandaag. Met de terugkeer van naar totalitarisme neigende regimes wereldwijd, leggen makers daarmee de vinger op een pijnlijke wonde. En of het theater dezer dagen relevant is…!
Gelauwerd theaterauteur en -maker Stijn Devillé, tevens artistiek leider bij Het nieuwstedelijk, verpakt zijn kritische reflectie over de huidige mondiale crisis in een komische saus. Zo kruipt Sara Vertongen in de huid van de führer, met pantomime afgekeken bij Charlie Chaplin en een plaksnor die maar niet blijft zitten. Intermezzi weggelopen uit het cabaret, een ijspiste als toneelvloer en hier en daar een snuifje slapstick: Devillé plaatst tegenover de ingetogen talige brille van Prix Goncourt-winnaar Eric Vuillard een meer exuberant register, waarin zowel kolder als zwaarmoedigheid door de spreekwoordelijke megafoon schallen.
Zodoende doorbreekt de regie de wat starre dynamiek van karakters die in de derde persoon de handeling uit de doeken doen, zij het dat het ritme en de virtuoze rijkdom van Vuillards woordenvloed wel eens verloren gaat in zinnen die onder het ensemble worden verdeeld, of in geproclameerde passages waarin enkele acteurs het emotionele spectrum van hun tekst overdimensioneren.
Klasbakken als Michaël Pas (Joachim von Ribbentrop) en Tom Van Bauwel (Hermann Göring) zetten hun karakters weliswaar perfect neer, met flair laverend tussen personage en vertelstem. Doodeenvoudig en toch onvergetelijk is het moment waarop het duo, in de beklaagdenbank van het naoorlogse Neurenberg-tribunaal, begint te schaterlachen bij het horen van een anekdote. Zelfs ingehaald door de werkelijkheid, gehoorzamen deze twee duiveltjes geen enkel moreel kompas. Vuillard en Devillé hebben aan dergelijke haast vergeten, huiveringwekkende tableaux genoeg om historische figuren feilloos te ontleden.
Elders vervalt de cast iets te vaak in het declamatorische register. Vuillards vondsten varen daar wel bij, maar het scenische voegt op die momenten eigenlijk weinig toe. Toch verveelt het publiek zich geen moment, ook niet wanneer er al te prominent voor gekscherende fratsen wordt gekozen. Daarvoor is deze erudiete bloemlezing uit Vuillards ‘L’ordre du jour’ te goed opgebouwd – een onmiskenbare proeve van Devillé’s instinct om verfijnde literatuur en een spitante persoonsregie samen te brengen.
Vuillards roman vangt aan in februari 1933, wanneer enkele industriëlen het naziregime aan de macht helpen door hun campagne schaamteloos te financieren. Het actualiteitsgehalte van deze historische bijeenkomst is ronduit eng, want ook nu nog verlamt de verknoping tussen kapitaal en politiek de democratische principes op menig continent.
Vervolgens meandert de voorstelling richting de Anschluss anno 1938, in wat een losmazige vertelling is waarbinnen Devillé toch een heldere focus houdt. Het heden is nooit ver weg in deze re-enactment van het verleden, wat de regisseur aangrijpt om expliciet te waarschuwen voor de kracht van intimidatie en bluf. Meer en meer instrumenteren grootmachten hun grootspraak voor geldelijk gewin en imperialistische neigingen. Devillé laat er, bij monde van Vuillard, geen twijfel over bestaan: wie daarvoor zwicht, initieert de eigen ondergang.
De lijm tussen Vuillards narratieve en reflectieve registers, gespijsd met Devillé’s zin voor het groteske, is muzikaal. De soundtrack van pianiste Maï Ogawa vormt een dankbaar continuüm, waarbij werk van Bach, Beethoven, Mendelssohn en vooral Schubert het voorbije tijdsgewricht mee gestalte geeft. Net zoals Devillé de historische realiteit ontmantelt om via de lach paralellen met de wereld vandaag manifest te maken, is Ogawa’s benadering van de klassieke canon eveneens niet gespeend van anarchistische trekken. Beethoven op een beat en Schubert aan de speed? Ogawa creëert met elektroacoustisch experiment een ahistorisch universum dat traditie met moderniteit verzoent.
Van ‘Heidenröslein’ over ‘Ave Maria’ tot ‘Raus mit den Männern aus dem Reichstag!’: het zijn geen contradicties in de avontuurlijke trip die ‘Orde van de dag’ geworden is. Het siert Devillé en zijn ploeg dat deze productie grasduint in een scala aan registers. Al doet zowel de ernstige als de kluchtige teneur hier en daar te gekunsteld aan, Ogawa’s vernuft en Vuillards bellettrie schoppen het publiek met esthetische deugnieterij een geweten.
Gezien in CC De Schakel (Waregem) op 22/04/2026.
Copyright foto: Boumediene Belbachir
