Krielaars langs de Wolga
Michel Krielaars, Rivier van bloed. Een cultuurgeschiedenis van de Wolga 
Omgevingsgeschiedenis als uitgangspunt
Het lijkt een groeiende trend in de humane wetenschappen om geschiedenis te organiseren rond landschapselementen. In plaats van de mens centraal te stellen, verschuift de aandacht naar de relatie tussen mens en natuur waardoor de impact van materiële cultuur van de mens op de omgeving bloot komt te liggen. Michel Krielaars sluit daarbij aan door in ‘Rivier van bloed. Een cultuurgeschiedenis van de Wolga’ de rivier zelf als structurerend element te nemen.
Aan de hand van een kaart volgt de lezer de Wolga van Tver tot Astrachan, met haltes in onder meer Jaroslavl, Nizjni Novgorod, Kazan, Samara en Saratov. Die geografische opzet biedt houvast en maakt de culturele en historische gelaagdheid van Rusland tastbaar.
Tegelijk verenigt de Wolga Rusland niet alleen, ze verdeelt het land ook in tweeën. Want zodra je in Kazan komt en je de rivier stroomafwaarts naar de Kaspische Zee volgt, merk je dat op de linkeroever een andere wereld begint, van machtige steppevolken die graasgronden voor hun kleine, wendbare paarden zochten en daarom vanuit Azië massaal naar het westen reden om pas in de zestiende eeuw door Ivan de Verschrikkelijke te worden geknecht.
Een literaire reis langs de Wolga
Krielaars verweeft zijn reis met een overvloed aan verwijzingen naar Russische schrijvers, filosofen en historische periodes. Die opeenstapeling is rijk, maar heeft soms een averechts effect en kan ook desoriënterend werken. Zonder voldoende context verliest de lezer al snel het overzicht, waardoor het boek minder toegankelijk wordt voor wie niet vertrouwd is met de Russische geschiedenis. De culturele rijkdom die wordt aangeboden, is soms overrompelend voor de lezer die niet helemaal thuis is in de vele referenties. Daarnaast kan de vraag worden gesteld in hoeverre het dwepen met Russische cultuur een koloniaal aspect kent. Het etaleren van Russische kennis kan net perifere culturen zoals die van de Mari overschaduwen.
‘Met onze taal, die in de loop der jaren veel Russische woorden heeft opgenomen, gaat het minder goed. Dat komt doordat steeds meer Mari onze taal niet meer spreken en assimileren door met Russen te trouwen’
De problematiek van een klein volk zoals de Mari, maar ook de Tsjoevasjen en de Oedmoerten wordt aangehaald, maar net niet kritisch genoeg, waardoor ook deze lezing een assimilatie-oefening lijkt.
Tussen reisverhaal en cultuurgeschiedenis
De auteur maakt gebruik van lange, stilistisch doordachte zinnen, maar stapelt daarin net iets te veel verwijzingen naar filosofen, schrijvers en periodes op. Die stilistische rijkdom slaat soms om in overdaad. Zo is het boek een persoonlijk reisverhaal, maar ook een aanklacht tegen het geweld van Rusland, een spiegel van hoe de mensen daar denken over het westen, een diplomatieke schrijfoefening én een cultuurgeschiedenis. Dat is veel. Misschien zelfs té veel.
De Wolga als symbool en breuklijn
Tegelijk toont Krielaars overtuigend hoe de Wolga meer is dan een landschapselement. De rivier fungeert als symbool van “Moeder Rusland”, als motor van industrialisatie en als drager van mythische verbeelding.
In het landschap rond Jaroslavl duiken bijvoorbeeld de roesalka’s op, watergeesten uit de Slavische folklore, terwijl in steden als Samara en Saratov de economische betekenis van de rivier zichtbaar wordt. De anekdotische manier waarop de lezer kennis maakt met de gelaagdheid en de complexiteit van Rusland is bewonderenswaardig.
Ook de schaduwzijde ontbreekt niet. De beschrijving van de stuwdammen onder Stalin, waarbij dorpen doelbewust onder water werden gezet, maakt duidelijk hoe de rivier werd ingezet in een moderniseringsproject onder het Sovjetregime.
Conclusie
‘Rivier van bloed’ is een indrukwekkend en ambitieus boek dat de Wolga centraal plaatst. Het laat zien hoe de mens impact heeft op de natuur, en biedt vele rake portretten van interacties met mensen. Het laat de wrijving zien in contact tussen Europa en Rusland, maar geeft ook inzicht in de manier waarop gewone mensen in Rusland naar het westen kijken.
De vele referenties maken het boek rijk, maar ook veeleisend. Wie echter bereid is door die densiteit heen te lezen, ontdekt een intrigerend portret van Rusland.
