Strijden tegen onverschilligheid
Ilja Leonard Pfeijffer, ‘Absolute democratie’ 
De afgelopen twee jaar schreef Ilja Leonard Pfeijffer (1968) een behoorlijk aantal essays waarin hij onderstreepte hoe kwetsbaar de democratie is. Niet met de bedoeling zijn lezers te verontrusten, wel om hen erop te wijzen welke gevaren de rechtsstaat bedreigen.
Is democratisch gelegitimeerde onverschilligheid een sluipend gif voor een democratisch staatsbestel? Een herziening van de grondwet, die de macht van de premier vergroot, ten koste van het parlement? Een publieke omroep die langzaam door de overheid wordt ontmanteld? En wat met de persvrijheid die aan banden wordt gelegd? Het zijn vragen die Pfeijffer zich stelt in Italië – hij heeft er zijn vaste stek – maar evenzeer opgaan voor andere landen. Ook al brokkelt de rechtsstaat af onder het beleid van Giorgia Meloni, hij voelt zich niet meteen door haar beleid getroffen. Het eten dat er op een zonovergoten terras wordt opgediend smaakt even lekker als voorheen. Het gegeven dat er niets aan de hand is, verontrust hem wel. Staan burgers in Italië en andere Europese landen er wel bij stil dat de democratie aan het afbladderen is?
Het collectieve oordeel van het volk
En hoe te denken over een eventuele terugkeer naar de jaren dertig? Bovendien is het niet denkbeeldig dat de mens slaapwandelend naar een dictatuur wordt geleid. Om een dergelijk gevaar onder de aandacht te brengen verwijst hij geregeld naar het verre verleden, én uiteraard ‘Alkibiades’. Zijn boek dat zoveel meer is dan enkel het levensverhaal van de Atheense politicus. Waar het om draait is zowel de kracht als de teloorgang van de democratie in deze stadsstaat in de vijfde eeuw voor Christus. Redenen genoeg om af en toe uit zijn roman te citeren.
‘“Omdat democratie per definitie stoelt op het collectieve oordeel van het volk,” zegt Alkibiades in mijn gelijknamige roman,” is zij onderworpen aan de turbulentie van opvliegendheid en oncontroleerbare emoties. Om de democratie naar behoren te laten functioneren is het derhalve essentieel om mechanismen in te bouwen die afstand scheppen, vertragen en gevoelens afkoelen.’
De nederlaag van Orban in Hongarije
Zoiets vergt politici met een visie, die bereid zijn in debat te gaan en zich niet door de publieke opinie laten regeren. Hoe valt anders de val van de Hongaarse premier Viktor Orbán, wiens macht op controle op pers en media was gebaseerd, te verklaren? Ondanks de oppositie er jarenlang nagenoeg onzichtbaar was, koos de bevolking – het corrupte systeem beu – massaal voor Péter Magyar. Waarmee alweer is bewezen hoe de democratie door het volk gedragen wordt. De Hongaren stemden massaal op Péter Magyar en zijn partij Tisza. Het toont alvast aan dat om een uiterst rechtse partij te verslaan een stevig front van alle oppositiepartijen nodig is. In het andere geval is de kans klein dat een regerende rechtse partij wordt verslagen. Het is een thema dat, in de vijftig essays die Pfeijffer voor De Morgen schreef en nu gebundeld zijn, in ’Absolute democratie’ uitvoerig aan bod komt.
‘Het is geen overschot maar een tekort aan idealen dat de linkse politiek ongeloofwaardig heeft gemaakt. (…) Zodra er een linkse politieke leider opstaat die de moed vertoont om het systeem zelf ter discussie te stellen, zoals Bernie Sanders in de Verenigde Staten, blijkt de boodschap breed aan te slaan.’
Wat Pfeijffer met ‘Absolute democratie’ beoogt is zijn lezers aantonen hoe radicaal rechtse partijen en hun leiders de democratische rechtsstaat proberen uit te hollen. Evenzeer wijst hij de lezer op de gevaren van ChatGPT en het kapitalisme, die een nieuwe dimensie toevoegt aan de aftakeling van de samenleving. Idee voor een volgend boek?
.
