Hoe Eefje Adriaan van Dis al die jaren regisseerde
Adriaan van Dis, ‘Alles voor de reis’ 
‘Alles voor de reis’ van Adriaan van Dis (1946) is, over de dood heen, een ode aan de liefde. Een passionele liefde voor een vrouw, die van hem een bekende Nederlander maakte, maar zich in de coulissen schuilhield.
Van Dis, schrijver van een omvangrijk oeuvre met klassiekers als ‘Indische duinen’, ‘Ik kom terug’ en recentelijk ‘Naar zachtheid en een warm omhelzen’, is de ik-verteller in ‘Alles voor de reis’. Bij het grote publiek is hij vooral bekend van Hier is…Adriaan van Dis (VPRO), een tv-programma waarvan de regie in handen was van Ellen Jens. Twee jaar geleden overleed Jens met wie van Dis een jarenlange verborgen relatie had.
Die wordt nu onthuld in ‘Alles voor de reis’ waarin Eefje, alias Ellen Jens, ongeneeslijk ziek is. Ze brengt haar laatste dagen door in een hospice waar ze haar minnaar ontvangt. Wat beiden vroeger beleefden wordt op een doordachte manier in beeld gebracht. Scènes aan het ziekbed worden afgewisseld met jeugdherinneringen, dagelijkse belevenissen en reizen die ze ooit hebben gemaakt. Een spelen met realiteit en verbeelding, een langzaam ontsluieren van wat voor de buitenwereld jarenlang verborgen is gehouden.
Ik was dom want ik kon niet spellen
Hoe onwaarschijnlijk het ook klinkt, het is alsof de literatuur beiden bij elkaar heeft gebracht. De dag dat Eefje als scriptgirl haar eerste tv-opname heeft over François Villon, bevindt een jonge van Dis zich tussen het publiek. De Franse troubadour, een symbolische trait-d’union, tussen auteur en tv-regisseur, voor wie tal van schrijvers vielen. Eefje was een magneet voor mannen. Een nagenoeg ongrijpbare geliefde, getrouwd met de Ander, die hij zich ondanks alles wil toe-eigenen. Ze heeft alles over voor de kunst, is zuinig, assertief, soms onhebbelijk, en doet hem zelfs aan zijn seksuele geaardheid twijfelen.
‘Was ik ook homoseksueel? Zo vrouwelijk als ik deed – met die veel te hoge stem. In de taal van mijn drie oudere halfzussen: blouse voor een overhemd, ceintuur voor een riem. Wist ik veel. Meisje zijn leek me veiliger. (…) Een meisje mocht dom blijven, dacht ik, daar werd niks van verwacht. En ik was dom want ik kon niet spellen.’
Hem voor de valkuilen van de roem behoeden
‘Alles voor de reis’ is zoveel meer dan het louter oprakelen van herinneringen. Hier is een man aan het woord die rouwt om het heengaan van zijn geliefde met wie hij voor zijn boekenprogramma intens samenwerkte, én die hem voor de valkuilen van de roem behoedde.
Tegen hem zei dat journalistiek een aardig vak is, mits je het tijdig verlaat, hem als schrijver aanmoedigde. Alsof ze met de beste bedoelingen zijn doen en laten regisseerde. Zijn Eefje die hij met die Ander en de Toneelschrijver moest delen. Ook al worden ze niet bij naam genoemd die Ander is Wim T. Schippers, met wie ze was getrouwd. De Toneelschrijver is Hugo Claus, die ze naar het einde van zijn leven toe, samen met de ik-verteller een bezoek brengt. Een tackle richting de Toneelauteur met wie ze het best kon vinden?
‘Het ging toen al niet goed met de Toneelschrijver: wolken in zijn hoofd. Maar Eefje kon ze wegblazen, door te ontkennen dat hij warrig was. Haar aanwezigheid máákte hem ook helder. (…) Toen ik een paar uur later terugkwam en op de deur klopte deden jullie niet open. (…) Eefje keek me verwond aan. (…) Ze sloeg het laken van zich af en trok aan het elastiek van haar luier. “Ik moest hem verschonen.”
Van Dis had met ‘Alles voor de reis’ geen andere bedoeling dan voor Eefje een monument oprichten. Een soms turbulent leven neerpennen waarin niet hij maar anderen een hoofdrol speelden. Zichzelf uitgummen en incasseren, met als enig doel die laatste unieke reis met Eefje.
