Lieke Marsman laat de duivel achter op aarde
Lieke Marsman, ‘De dichter en de duivel’ 
Wordt een ziel gewogen in woorden?
In ‘De dichter en de duivel’ laat Lieke Marsman (1990-2026) de lezer achter met een hele reeks gewetensbezwaren. De bundel verscheen postuum. Voormalig Dichter des Vaderlands en Constantijn-Huygens-prijswinnaar, gidst de lezer door de cirkels van Dante’s hel, precies zoals we dat in de geschiedenis van de westerse literatuur hebben gestudeerd.
In haar ontnuchterende poëzie laat Marsman kleine morele bommen vallen, en af en toe een kamekazedrone. Gewapend door Artikel 30 van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens verwoordt het lyrisch ik net die waarheden die niet gedacht of uitgesproken mogen worden. Die onderdrukt worden door zelfcensuur.
De ziel van de zingende kanarie
De kanarie in de koolmijn snatert er op los. De inzet is haar ziel. Die inzet doet denken aan Gogol die in een vlaag van waanzin zijn eigen werk vernielde. Uit het vuur werd ‘Dode zielen’ gered. Een verhaal waarin de niet geregistreerde gestorven zielen van lijfeigenen werden verkocht en verhandeld. Zo lijkt er in ‘De dichter en de duivel’ ook te worden onderhandeld met de ziel van de lezer.
En hoe kan iets wat zielloos is
meer ziel opleveren?
Ziel wordt hier gelezen als iets wat gevangen kan worden genomen binnen een monetair systeem van data-modellen, waarbij menselijke taal een valuta is die wordt ingescand, opgesnoven en weer wordt uitgeduwd tot herkenbare, geëgaliseerde zinnen.
Wij verkopen wat we van je ziel bezitten
vlak voor een commerciële onderbreking,
waarna de koers van je ziel
gegarandeerd in waarde daalt
en daarna kopen we je terug.
In hoeverre verandert technologie de ziel?
Robotzuigers die de boel op orde houden, chatbots die ons hypotheekadvies aanbieden en politici die aangesproken worden voor misdaden tegen de mensheid. De duivel zit in ieder van ons. De duivel zit naast ons. De duivel zit in marketingtaal en in reclamespots.
Een terugkerende aanval op Large Language Models (LLM’s) laat de lezer stilstaan bij de manier waarop technologie taal verandert. Interactie met LLM’s verandert niet alleen de taal die we uitstoten, maar verandert ook de manier waarop we over onszelf vertellen en daarmee ons eigen narratief.
Het zelfnarratief van genezing
In de inleiding van ‘Saving the modern soul. Therapy, emotions, and the culture of self-help’ (2008) noemt Eva Illouz verschillende ziekten van de moderniteit.
Bureaucratisering, narcisme, de constructie van een vals zelf, surveillance en controle over het zelf door de staat, de val van culturele en morele hiërarchieën, de intense privatisering van ons leven veroorzaakt door kapitalistische sociale organisatie, de leegte van het moderne zelf, de verwijdering van gedeelde relaties en de cultivatie van het kwetsbare zelf.
Net in dat laatste zit een bron van inzichten, wat uit de poëzie van Marsman kan worden ontgonnen.
In een maatschappij waarin onze eigen kwetsbaarheid wordt uitgehold, waarin medeleven wordt uitgedrukt in likes, waarin intimiteit ver weg op afstand wordt gehouden, benoemt Marsman vrij precies de demonen van de moderne samenleving. Ze noemt ze met naam en toenaam.
Bij gebrek aan analyse
In ‘De volgende scan duurt vijf minuten‘ (2018) kwam de impact van ziekte op zelfnarratief al aan bod. Wanneer dood reeds aanwezig is in het afscheid dat we voortdurend nemen van ons veranderende zelf, hebben zelf-hulpboeken en psychologie invloed op ons autobiografische discours. Ziekte verandert hoe we worden gelezen. Dood maakt dat alles wat kan worden geschreven, al geschreven is. Dat alles wat geanalyseerd kan worden, al geanalyseerd is, maar Marsman weigert hardnekkig de analyse van de literaire kritiek.
Tijdens de 42ste Nacht van de Poëzie las Marsman voor uit eigen werk:
Ik herken mij niet in de methodes van de cultuuranalyse, noch in de uiteenzettingen van critici die mijn gedichten doorplozen als boedelbeschrijving.
Verzen memoriseren
Hoewel de dichtbundel de lezer doet beseffen in welke hel we leven, biedt net de dichtvorm een uitweg. Opvallend is de rol die is voorbehouden aan spoken word.
Ik heb eens gelezen dat je als je wordt opgesloten
in een ruimte met weinig prikkels, bij wijze
van marteling, bijvoorbeeld, of per ongeluk
omdat je een onfortuinlijke mijnwerker bent,
of misschien gaat er tijdens een grottentocht iets mis
waardoor je diep onder de grond vast komt te zitten
in het niet-antwoordende zwart,
dat je je brein dan zo veel mogelijk bezig moet houden
met het reciteren van wat je je maar kan herinneren,
bij voorkeur gedichten, die zich daar goed voor lenen.
