William Kentridge bepleit onzekerheid en twijfel
William Kentridge, ‘Doctrines of affection’ 
Wat gebeurt er tussen een losse, improvisatorisch tot stand gekomen schets en een opera die een zaal van duizenden mensen vult? In ‘Doctrines of Affection’ richt de multidisciplinaire kunstenaar William Kentridge na het eerder verschenen ‘Anatomie van het atelier‘ zich opnieuw op een onderzoek. Beide boekdelen zijn te lezen als twee complementaire delen van hetzelfde onderzoek, maar hebben elk duidelijk een ander zwaartepunt. In ‘Doctrines of Affection’ verschuift de focus grotendeels naar de manier waarop ideeën, beelden en associaties met elkaar verbonden raken en hoe daaruit betekenis ontstaat.
Vertrouwde motieven
Wie het werk van William Kentridge kent, zal ongetwijfeld heel wat vertrouwde motieven herkennen. De Zuid-Afrikaanse kunstenaar, bekend om zijn tekeningen, animatiefilms, installaties en operaproducties, heeft altijd een voorkeur gehad voor twijfel boven zekerheid. Ook in deze nieuwe publicatie verzet hij zich nadrukkelijk tegen het idee dat creativiteit een lineair proces zou zijn. Intuïties, toevallige vondsten, vergissingen en wat hij als “less good idea” beschrijft, blijken minstens even belangrijk, zo niet belangrijker, dan planning of technische beheersing. Kenmerkend is volgende passage:
“Er is een anti-naturalistisch element in poppen en een anti-naturalistisch element in mijn houtskoolanimaties. Wat zou er gebeuren als we ze samenbrengen?”
Zoeken, herzien en opnieuw beginnen
De grote kracht van dit boek ligt vooral in de manier waarop Kentridge zijn artistieke praktijk beschrijft als een voortdurende beweging tussen disciplines (tekst, beeld, muziek, theater, dans, opera, …). Zo volgt hij de weg van beelden, objecten en ideeën vanuit zijn atelier naar tentoonstellingen, theaterproducties en operahuizen. En maakt inzichtelijk hoe muziek, scenografie, tekst en beeldende kunst elkaar beïnvloeden en transformeren. Het werk van Kentridge vertrekt zelden vanuit een duidelijk afgerond concept, maar ontstaat vanuit een vrijwel continu proces van zoeken, herzien en opnieuw beginnen. Daardoor wordt zichtbaar hoe Kentridge disciplines niet als afzonderlijke vakgebieden beschouwt, maar als onderdelen van een voortdurend denkproces.
Gesprekken met zichzelf
Opvallend is hoe toegankelijk en persoonlijk Kentridge schrijft. Ondanks de intellectuele rijkdom blijft de toon vaak erg licht en zelfrelativerend. Humor fungeert dan ook erg nadrukkelijk als tegengewicht voor de ernst van de onderwerpen die doorheen zijn carrière als multidisciplinaire kunstenaar aanwezig blijven: geschiedenis (Zuid-Afrika), oorlog, herinnering, verlies en politieke verantwoordelijkheid.
Tekenend is een passage waarin hij terugblikt op een jaar pianolessen op tienjarige leeftijd. Veel verder dan de basisoefeningen kwam hij ook niet ; wat hij zich vooral herinnert, is de geur van de collie die naast de piano lag. Net zoals hij op vijftienjarige leeftijd dirigent wilde worden. Toen bleek dat je daarvoor ook écht muziek moest kunnen lezen, gaf hij die erg ambitieuze missie op. Om vervolgens met veel succes een multidisciplinaire kunstenaar te worden.
Zeker wanneer Kentridge schrijft over opera, muziek en familieherinneringen, voelt dit boek als een persoonlijke, intieme neerslag van gesprekken met zichzelf, waarin diens eigen ideeën of overtuigingen voortdurend worden bevraagd. Dat geeft ‘Doctrines of affection‘ een warm en persoonlijk karakter. Bij lezing valt onder meer op dat de auteur veel minder geïnteresseerd lijkt in het verklaren van zijn creatieve methode dan wel in het beschrijven van de vele emotionele en intellectuele impulsen (o.a. de Dada stroming, de taalspelletjes van Lewis Carroll,…) die zijn werk voeden.
Tegelijk vraagt dit boek naar een aandachtige lezer. Wie op zoek is naar een strak opgebouwde argumentatie of een chronologische reconstructie van Kentridges carrière, zal wellicht verdwalen in de vele zijpaden. De associatieve structuur van deze tekst weerspiegelt bewust zijn artistieke methode, maar leidt soms ook tot omwegen en herhalingen. Dat is tegelijk een kwaliteit en een beperking: de lezer krijgt een inkijk in het associatieve, kronkelende denken van de kunstenaar, maar dient dan ook bereid te zijn om diens slalommende parcours te volgen.
Op visueel vlak blijft dit boek eerder sober en bescheiden. De functionele afbeeldingen ondersteunen de tekst. Dat maakt dat de nadruk sterk op Kentridges stem als essayist en verhalenverteller komt te liggen.
Verdediging van onzekerheid en twijfel
In een tijd waarin kunstenaars steeds vaker worden geacht eenduidige standpunten te formuleren, houdt Kentridge met ‘Doctrines of affection‘ een best interessant pleidooi voor ambiguïteit, twijfel en verbeelding. Creatie ontstaat hier niet uit gedisciplineerdheid, maar uit het vermogen om het onvoltooide te laten bestaan.
‘Doctrines of affection’ is daarom minder een boek over theater en opera, dan wel over artistieke en creatieve processen van kijken, denken én maken. De meest interessante ideeën ontstaan vaak op het moment dat zekerheden en overtuigingen beginnen te wankelen, stelt Kentridge. Wat er gebeurt tussen schets en opera, blijkt volgens Kentridge geen rechte lijn van idee naar uitvoering, maar een kronkelig traject van associaties, vergissingen en nieuwe inzichten.
