Waar vrijheid leeft tussen twee kaften
Uwe Neumah, ‘De boekhandel van de ballingen’ 
Vorig jaar verscheen het bericht dat in de Londense buurt Notting Hill verschillende bewoners hun huisgevel zwart schilderden. Ze hoopten daarmee de druk fotograferende toeristen een hak te zetten. Sinds ’99 wordt het gebied geteisterd door hordes kiekjesjagers. Allemaal op zoek naar de boekwinkel waar Hugh Grants personage zijn stuntelige zelf was. Zoeken ze die specifieke winkel, of eerder het idee van de ideale boekhandel?
In ieder geval gaat het om een sociaal fenomeen dat online boeken aanschaffen niet lijkt te kunnen vervangen. De ontmoeting met de handelaar, met andere lezers.
Knooppunt
Uwe Neumahr reconstrueert in ‘De boekhandel van de ballingen’ het intellectuele klimaat dat heerste in twee boekhandels in het Parijs van de Tweede Wereldoorlog. De ene boekhandel – Shakespeare and Company – gerund door de Amerikaanse Sylvia Beach (1887-1962), is wereldberoemd door haar publicatie van Joyces ‘Ulysses’ (1922).
Het door Adrienne Monnier (1892-1955) bestierde La Maison des Amis des Livres kon daarentegen pas in 2020 rekenen op een herinneringsplaque. Deze twee winkels – beiden te vinden op een boogscheut van elkaar in de Rue de l’Odéon – waren een knooppunt van informatie en connecties voor schrijvers in een periode waarin vrijheid een schaars goed was.
Waar Shakespeare and Company in de eerste plaats een ontmoetingsplaats was voor expats die vervreemd waren van het Amerikaanse louter commercieel gerichte denken, haalde Beach haar ideeën over bedrijfsvoering grotendeels bij Monnier vandaan:
Adrienne was altijd een voorbeeldige gesprekspartner. Ze wilde haar klanten en haar publiek informeren en de leesgewoontes van de mensen veranderen. […] Ze bood haar klanten goedkope boeken aan, geen dure eerste drukken. Nieuw was ook dat haar boekhandel tegelijkertijd een uitleenbibliotheek was, de eerste in Frankrijk.
Nieuwe inzichten
Neumahr levert nieuwe inzichten aan over figuren die de inner circle van beide boekhandels vormden: zo bleek Gertrude Stein een Pétain-aanhanger, publiceerde Sartre talloze werken onder Duitse bezetting en verwisselde Hemingway vaak realiteit met zijn wensdromen. Zo wilde hij per se de kelder van het Ritz bevrijden, het feit dat het al bevrijd was door zijn landgenoten was voor hem een technisch detail.
Hemingway als bezorgde redder in nood […] Zo wilde Sylvia hem zien. […] Als we andere getuigen mogen geloven, is het allemaal toch iets minder romantisch gelopen.
Neumahr belicht situaties vanuit verschillende bronnen, waardoor bepaalde schrijvers aan reliëf winnen. Zo is de ontreddering van filosoof Walter Benjamin (1892-1940) tijdens zijn calvarietocht naar de V.S. zelden beter beschreven.
Net als Uwe Wittstocks Marseille 1940 brengt Neumahrs boek – los van de bekende feiten over de Tweede Wereldoorlog – vooral de mentale ontreddering én weerbaarheid van schrijvers in kaart. Misschien verhuizen de toeristen binnenkort van Notting Hill naar de Rue de l’Odéon. Wie weet.
