Schrijven als overlevingsstrategie
Iris Pronk, ‘Altijd te paard’ 
Renate Dorresteins (1954-2018) ambitie om als auteur te debuteren was een goed bewaard geheim. Je debuteert maar één keer, dus kun je maar beter uitpakken met een boek dat er staat. Na enkele eerdere manuscripten waagt ze met ‘Géraldine’ haar kansen bij vijf uitgeverijen tegelijk. Er komt geen reactie op, tenzij van uitgever Rob Van Gennep, die haar satire op de vrouwenbeweging best kan smaken. Ondanks hij haar stijl waardeert zal hij het boek niet uitgeven. Het verhaal boeit hem geenszins. Het brengt haar niet van de wijs. Hoe je het draait of keert: schrijven is voor Dorrestein een manier van overleven.
Opgegroeid in een problematisch gezin – een onevenwichtige moeder en een aan alcohol verslaafde vader – vluchtte ze algauw in haar fantasie. Een andere niet te onderschatten motor voor haar schrijverschap was de zelfmoord van haar zus Annemarie. Vooral omdat haar zus eveneens schrijfster wilde worden. Ze had helaas een laag zelfbeeld, liep op haar zeventiende van huis weg, en sprong in 1981 van een flatgebouw. Het ontwrichtte Renate totaal, dreef haar zelfs tot suïcidale gedachten. Toch wil ze tegen alles haar absolute droom realiseren: schrijfster worden.
Renate Dorrestein contra Tessa de Loo
Niet zonder resultaat overigens. In 1983 debuteert ze met ‘Buitenstaanders’. Het jaar waarin ook Thomas Rosenboom en Marion Bloem in de Nederlandse letteren hun intrede doen. De grootste aandacht gaat op dat moment uit naar Tessa de Loo, die met haar look – een ranke grote verschijning in colbert – met ‘De meisjes van de suikerwerkfabriek’ alle aandacht naar zich toe weet te trekken.
Het zit Dorrestein uiteraard hoog dat, op basis van hun uiterlijk, een onderscheid wordt gemaakt tussen twee debuterende schrijfsters. De literaire kritiek is uiterst positief voor ‘Buitenstaanders’. Vrij Nederland heeft het over ‘een krankzinnig goed boek’. Het is trouwens een verdienste van biografe Iris Pronk (1967) het werk van Dorrestein in een dergelijke kritische context te plaatsen.
Hoe anders te vernemen dat enkel G.J. Zwier in zijn recensie naar haar job als journaliste bij Opzij verwijst. Het blad waar ze langzamerhand met haar column ‘Korte Metten’ een stevige faam had verworven. Met geslepen pen ging ze er in de aanval tegen Maarten ’t Hart en zijn boekje ‘De vrouw bestaat niet’. Ze vond het gewauwel, maar sloeg hem niet in de ban, want feministen konden hun voordeel met opinies van degenen die anders dachten.
Een artistiek huwelijk met Caroline
Een jaar na haar debuut volgde ‘Vreemde streken’. Het was het begin van een rijke literaire carrière. Goed voor in totaal 35 titels in 35 jaar schrijverschap, of zowat één titel jaarlijks. Op zoek naar de definitieve versie van elk nieuw boek – ze begon er telkens intuïtief aan – werd ze jarenlang geassisteerd door Caroline van Tuyll, haar vaste redacteur. Een elegante, bijzonder scherpzinnige vrouw met wie ze een hechte vriendschap onderhield.
Een soort artistiek huwelijk waarbij Caroline haar tijdens het herschrijven, tien versies van een roman waren niet uitzonderlijk, met tekstsuggesties ondersteunde. In 2004 kwam er een einde aan hun samenwerking: Caroline was niet langer meer ‘de hoofdpersoon’ in haar literair bestaan. Was Renates verslavingsproblematiek de belangrijkste oorzaak van het uit elkaar gaan? Lukte het haar niet langer meer de kloof tussen de schrijfster en het aangetaste kind te overbruggen?
‘Renate dronk gedurende een lange tijd erg veel. Niet vÓÓr vijf uur ’s middags, want dan werkte ze hard en gedisciplineerd. Maar wel vanáf vijf uur ’s middags: elke dag sloeg ze in hoog tempo glazen jenever achterover om te ontspannen van het verblijf in haar “innerlijke druipsteengrot”.’
Ziek zijn en toch blijven schrijven
Al die tijd heeft ze de zelfdoding van haar zus Annemarie niet verwerkt, en probeerde ze zichzelf voortdurend tot de orde te roepen met ‘niet zeuren’ of ‘er zijn ergere dingen in het leven’. Dezelfde verdringingsstrategie die ze hanteerde toen bij haar ME (Myalgische Encefalomyelitis, een chronische ziekte die extreme moeite en andere klachten veroorzaakt, ook als CVS bekend, CA) werd gediagnosticeerd.
De eerste jaren ging ze er met angst, onzekerheid en schaamte mee om. In ‘Heden ik’ schrijft ze: ‘Een ziekte omhelst men niet, die bevecht men.’ Het lijden had volgens haar geen enkel nut, je werd er geen beter of slechter mens van. Ze voelde zich vooral geïsoleerd, bracht een groot deel van de dag horizontaal op de bank door.
Voor de buitenwereld was ze – hoe paradoxaal ook – als schrijfster uiterst succesvol. Hoe viel dit overigens te rijmen met haar chronische ziekte? Het was uitgerekend in die periode dat ze als schrijfster doorbrak. Zoals iedere ME-patiënt kreeg ze zowel sceptische als ongelovige reacties. Hoe kon ze met schrijven en publiceren blijven doorgaan?
Nagenoeg een halve dag lag ze in bed, maar voelde zich beter dan nam ze meteen achter de computer plaats om enkele uren te schrijven. Op die manier lukte het haar nog een boek per jaar te produceren. Hierover zei ze in een gesprek met Trouw: ‘Dat is ook het behoud van mijn geestelijke gezondheid. Ik denk dat ik anders knettergek zou worden.’ En was ze nu die verschrikkelijke feministe zoals ze door velen werd beschouwd? Een vrouw die altijd op de barricaden stond en waar je liever met een boogje omheen liep. Alvast niet volgens uitgever Joost Nijsen, die haar als een leuke, geïnteresseerde en vrolijke vrouw typeerde. Dus vast uiterst aangenaam gezelschap voor alle mannen die in haar leven zijn gepasseerd.
Het wordt door Iris Pronk allemaal met oog voor nuance en detail belicht. In het eerste deel van het boek gaat ze uitvoerig in op wat Dorrestein tot schrijven heeft aangezet, en hoe ze met vallen en opstaan uiteindelijk haar stem vond. Nadien volgt het relaas van haar definitieve doorbraak als schrijfster en haar jarenlange ziekte. ‘Altijd te paard’ is geen literairwetenschappelijke studie, wel veeleer een vlot en met tal getuigenissen onderbouwde biografie over een auteur, die een aparte plaats innam in de letteren van de Lage Landen.
