Speels experiment overheerst in het atelier van William Kentridge
William Kentridge, ‘Anatomie van het atelier’ 
De Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge (°1955, Johannesburg) is wereldwijd bekend om zijn houtskool- en inkttekeningen en installaties waarin hij geschiedenis en politiek met elkaar verweeft. Recent trok hij de aandacht met de documentaire ‘Self portrait as a coffee pot‘, waarin zijn relatie tot het atelier en het creatieve proces centraal staat. Diezelfde thematiek vormt de basis van ‘Anatomie van het atelier‘, verschenen ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag. Het boek biedt een intieme inkijk in zijn werkwijze.
Opgroeien met een sterk politiek en cultureel bewustzijn
Kentridge groeide op in een niet-religieus Joods gezin en koos na studies politicologie en Afrikakunde voor de kunstacademie. Zijn immense oeuvre omvat beeldend werk, film, opera en theater, steeds organisch met elkaar verbonden. Politiek en cultureel bewustzijn spelen in zijn werk een meer dan aanzienlijke rol: apartheid, de Waarheidscommissie en dekolonisatie keren bijvoorbeeld vaak terug, naast thema’s zoals identiteit, herinnering, vergankelijkheid en emancipatie.
In het uitvoerig geïllustreerde ‘Anatomie van het atelier’ belicht Kentridge onder meer zijn jeugd, bijvoorbeeld zijn grootvader Chaim Kantorovich die uit Letland naar Johannesburg emigreerde. Net zoals hij ook stilstaat bij de ontdekking van houtskool en papier als jonge student aan de kunstacademie.
Het atelier als plek van experiment en spel
Kentridge blikt in een reeks verzamelde lezingen terug op enkele grote projecten zoals ‘Triumphs and Laments‘, ‘The Head and the Load‘ en ‘Waiting for the Sybil‘, en toont hoe ze in het atelier vorm kregen. Het atelier is het vertrekpunt van transformatie: het is ‘een plek waar dingen worden gemaakt, maar ook een plek waar betekenis wordt gemaakt. Een plek en een techniek voor vertaling (..) Een veilige plek om domme dingen te doen (..) een plek waar impulsen het voordeel van de twijfel krijgen’.
Het werkproces vertrekt bij Kentridge vaak vanuit uiterst banale activiteiten – opruimen, lijstjes maken, koffie drinken – waarbij impulsen ontstaan die mogelijk nieuwe verbindingen tot stand kan brengen waardoor nieuwe impulsen vrij komen. Tegelijkertijd beklemtoont Kentridge het ontzettend grote belang van “minder goede ideeën”: wat aan de randen van improvisatie ontstaat kan heel onverwachte ontdekkingen opleveren, waar een te logisch proces zich vaak tegen verzet.
Optimisme in het atelier
Het atelier is volgens Kentridge ook bij uitstek een bron en een plek van plezier. Tekenend is bijvoorbeeld de manier waarop hij in de laatste lezing het heeft over optimisme inherent aan het werken in een atelier. Het is immers net door de ‘minder goede ideeën’ op te zoeken en door je als kunstenaar tegen het al te logische en vanzelfsprekende te verzetten, dat er interessante en prikkelende ideeën kunnen ontstaan. Het atelier wordt hier gepresenteerd als een plek waar mislukkingen even waardevol zijn als geslaagde vondsten. Juist die nadruk op het mogelijke falen en het toevallige geeft dit boek ook een verfrissende eerlijkheid.
Spel en experiment als vitale bron
Inhoudelijk zit ‘Anatomie van het atelier‘ helemaal in het verlengde van de documentaire ‘self portrait as a coffee pot‘. Zij tonen de fascinerende, ronduit unieke visie van William Kentridge die tot een van de meest toonaangevende kunstenaars in de wereld gerekend mag worden. Als geen ander slaagt hij er immers in om grenzen tussen disciplines te doorbreken en politiek beladen thema’s te verbinden met een speelse, fragmentarische beeldtaal.
