Introspectie overheerst in het werk van Jean Rustin
Sinds kort loopt in het Antwerpse Museum De Reede, dat zich specialiseert in grafisch werk, een indrukwekkende en beklijvende tentoonstelling rond de Franse kunstenaar Jean Rustin (1928–2013). Na eerdere exposities met werk van de Nederlandse kunstenaar Ysbrant, de Gentse etser/tekenaar/aquarellist Jules De Bruycker en de Duitse kunstschilder Albrecht Dürer, is het nu Rustin die onder de noemer “Kijk niet weg” volop de aandacht opeist. De Reede presenteert een selectie van zijn meest confronterende werk en nodigt de toeschouwer uit tot een zeldzaam intense vorm van introspectie.
Van avant-garde naar existentiële figuratie
Rustin, vooral gekend om de uitzonderlijke manier waarop hij de menselijke aard in figuratieve
stukken wist te vatten, begon zijn carrière in de avant-garde kringen van de jaren vijftig en zestig,
waar hij experimenteerde met abstracte kunst. Zijn vroege werk, gevuld met vlakken, texturen en
een spirituele zoektocht naar vorm, is ook te zien in de tentoonstelling, maar opvallend genoeg pas
helemaal op het einde.
De organisatie koos er immers heel bewust voor om éérst de lens te verschuiven naar zijn latere, meer confronterende werk. Dat zijn beelden van sterk vervormde, vaak erg alledaagse figuren in grauwe, beklemmende interieurs. Oud, naakt en kwetsbaar. Rustin toont daar op meer dan aandoenlijke wijze de mens in zijn meest fragiele vorm. De omgekeerde tijdslijn blijkt overigens een erg overtuigende curatoriële keuze daar het toeschouwers eerst confronteert met de rauwe menselijkheid, alvorens terug te keren naar de meer formele, spirituele zoektocht van Rustins’ beginjaren. Zo wordt de existentiële breuk die Rustin in de jaren zeventig maakte niet alleen zichtbaar, maar ook duidelijk voelbaar.
De radicale breuk in de jaren zeventig
Hoewel Rustin in de jaren vijftig en zestig stapsgewijs bekendheid vergaarde, is het dus vooral zijn uiterst radicale koerswijziging in de jaren zeventig die zijn artistieke loopbaan typeert. Op het moment dat hij enige erkenning verwierf voor zijn abstracte werk, besloot hij erg abrupt om die stijl achter zich te laten en zich volledig toe te leggen op figuratieve kunst.
‘Pourquoi léche-t-elle son genou’, 1991 (copyright Museum De Reede).
Deze bijzondere koerswijziging was geen esthetische keuze, maar veeleer een existentiële noodzaak. Rustin keerde de dan heersende modieuze trends plotsklaps helemaal de rug toe en koos voor een uiterst persoonlijke zoektocht naar waarheid. Die vond hij onder meer in het schilderen van vervreemde, eenzame lichamen in psychologisch geladen scènes. Het markeert een zeldzame, maar uiterst bewonderenswaardige artistieke integriteit.
Rustin beoogde met zijn werk om thema’s als isolement, schaamte en de kwetsbaarheid van het bestaan te onderzoeken. Dat leverde hem onder meer vergelijkingen op met een kunstenaar als Francis Bacon, al is het werk van Rustin veel minder explosief of schreeuwerig. De manier waarop Rustin zijn vervormde mensen – sober, kaal, maar op emotioneel vlak uiterst effectief, presenteert, herinnert ergens ook aan de wonderlijke, psychologisch intense video’s van een muziekband als Tool. Die beelden kunnen evenzeer een emotioneel en beklemmend effect bij de toeschouwer(s) opwekken.
Kenmerkend voor de tentoonstelling is de vaststelling dat Rustins’ schilderijen kunnen schuren en in hun pure naaktheid in eerste instantie een erg ongemakkelijk gevoel oproepen. Het zijn soms best heftige, confronterende beelden die tijd nodig hebben om echt binnen te laten komen. Toch laten ze de kijker nooit onverschillig. En dat is net wat kunst behoort te doen. Het laat een zekere, in dit heel specifieke geval erg diepe indruk na.
Een spiegel voor de toeschouwer
Jean Rustin vond schoonheid en waarheid in het schilderen van heel erg kwetsbare, vervormde, menselijke figuren met gedempt kleurgebruik en psychisch geladen scènes. Met dergelijke beelden evoceerde hij gevoelens van vervreemding, eenzaamheid en existentiële verwarring. Terwijl het ook een verdieping van zijn artistieke en menselijke zoektocht inhield.
De tentoonstelling “Kijk niet weg / don’t look away” verdient hoedanook uw onverdeelde aandacht. Rustin toont erg universele thema’s zonder te gaan moraliseren. Zijn werk fungeert ergens als een spiegel: het raakt diep, en nodigt in heel sterke mate uit tot introspectie. Het werk van Rustin confronteert de toeschouwer met wat hij of zij misschien liever niet wil zien, maar laat ook echt geen énkele andere optie om dat schurende ongemak te erkennen.
Rustin bleek een ronduit unieke wereld gecreëerd te hebben. Daarbij maakte hij soms compromisloze en uiterst radicale keuzes. Een kunstenaar ook die heel goed toonde wat het is om waarlijk cutting edge te zijn. Anders gesteld: vér buiten de artistieke mainstream, maar des te dichter bij de menselijke kern.
Voor wie zich verder wil onderdompelen in deze unieke ervaring: de tentoonstelling loopt nog tot 24
november 2025 in Museum De Reede in Antwerpen.
