Een genuanceerde en frisse kijk op de hedendaagse leescultuur
Jeroen Dera, ‘De spagaat : jonge lezers in tijden van ontlezing’ 
Het debat over ontlezing wordt in zeer sterke mate beheerst door cultuurpessimistische verzuchtingen en somber stemmende statistieken. De jongere generatie zou niet langer meer (willen) lezen. Hun aandachtsspanne zou door sociale media vrijwel volledig zijn weggevaagd. En het bredere literatuuronderwijs zou om die combinatie van argumenten slechts een schijnbaar zinloos achterhoedegevecht voeren.
In ‘De spagaat : jonge lezers in tijden van ontlezing’ zet neerlandicus en universitair hoofddocent Nederlandse literatuur Jeroen Dera daar een hoopvoller verhaal tegenover. Op basis van jarenlang onderzoek naar leesgedrag en literatuuronderwijs poogt de onderzoeker inzichtelijk te maken dat de werkelijkheid zowel gelaagder als meer genuanceerd is dan de klassieke, geldende clichés misschien doen vermoeden.
Een van de belangrijkste doelstellingen voor Dera is om jongeren, hun leefwereld en hun leesgedrag in kaart te brengen. Daarin onderscheidt hij verschillende spagaten. De snel veranderende, digitaler wordende, ‘vloeiende‘ wereld en tijdsgeest spelen hierin een aanzienlijke rol: “we leven op een moment
in de moderne geschiedenis waarin het lezen van boeken niet langer een vanzelfsprekende tijdsbesteding
is voor een groot deel van de bevolking (..)”. Volgens Dera hebben veel jongeren wel degelijk een verlangen naar lezen, maar wordt dat regelmatig gehinderd door sociale, culturele en onderwijsgerelateerde factoren. Zo is er een vrijwel voortdurende concurrentie van allerlei schermen en schoolse leesverwachtingen. Die sluiten jammer genoeg niet altijd volledig aan bij hun eigen interessesfeer:
“het lezen van boeken is voor hen uitdrukkelijk een middel om zichzelf te begrijpen en de wereld om hen heen betekenis te geven, maar intussen wordt hun identiteit als lezer op de proef gesteld door de verwachtingen en verleidingen binnen de cultuur waarin ze opgroeien.”
Tegelijk past Dera duidelijk voor een droog wetenschappelijk betoog vanuit een sturend kader. En beschouwt hij deze nieuwe, interessante publicatie slechts als een middel om duiding en nuance te brengen in een complex verhaal met veel facetten en ‘balansen’ : “sluitende oplossingen bied ik daarbij niet (..). Schrijven over de leescultuur van jongeren is, zeker in de context van het onderwijs, per definitie
een balansoefening waarbij de belangen van allerlei groepen in evenwicht gebracht moeten worden.”.
Genuanceerde kijk
De grote verdienste van dit nieuwe boek van Dera is dat hij resoluut weigert om mee te gaan in enige vorm van clichématig denken of al te simplistische tegenstellingen. Dat maakt ook dat hij, net ook door een jarenlange ervaring als docent en als wetenschappelijk onderzoeker, jongeren niet wil positioneren
of schetsen als buitensporige verslaafde gebruikers van digitale media.
Evenmin idealiseert hij de nieuwe(re) vormen van leescultuur via digitale platformen (‘communities’) zoals BookTok. Sociale media kunnen, zo stelt hij, een stimulans zijn tot leesplezier, evengoed kunnen ze bijdragen aan oppervlakkigheid. Hoewel platformen als BookTok onmiskenbaar enthousiasme voor boeken kunnen genereren, blijft echter de vraag of zij ook daadwerkelijk bijdragen aan de ontwikkeling van duurzame en diepgaande leespraktijken.
Net die evenwichtige benadering maakt dit wat specialistische, maar intrigerende boek zowel geloofwaardig als, in het kader van bijvoorbeeld de week van de geletterdheid en de net vrijgegeven PISA resultaten, relevant.
Blik op hedendaags literatuuronderwijs
Revelerend zijn de passages over het hedendaagse literatuuronderwijs. Dera stelt hier kritische vragen over de kloof tussen wat jongeren vrijwillig lezen en wat zij op school zoal voorgeschoteld krijgen als leeslijst. Wanneer leerlingen populaire young adult-romans verslinden maar klassieke(re) literatuur als ontoegankelijk ervaren, is het volgens hem weinig zinvol om uitsluitend de jongeren daarvan de schuld te geven. Ook het hedendaagse (literatuur)onderwijs krijgt daarmee de opdracht om strategisch na te
denken over de manier waarop het leesmotivatie en literaire vorming met elkaar kan verbinden.
Dera toont overtuigend aan dat veel pessimistische uitspraken over jongeren en lezen tekortschieten. Toch blijft de vraag in welke mate zijn perspectief een adequaat antwoord biedt op de onmiskenbare daling van leesvaardigheid die uit recente onderzoeken zoals PISA naar voren komt.
De schrijver overtuigt wanneer hij pleit voor een betere aansluiting bij de leefwereld van jongeren. Minder duidelijk wordt echter hoe ver die aansluiting volgens hem moet reiken. Literatuuronderwijs heeft immers niet alleen de taak leesmotivatie te stimuleren, maar ook om leerlingen kennis te laten maken met teksten die buiten hun onmiddellijke voorkeuren vallen. Op dat punt blijft zijn benadering soms eerder richtinggevend dan concreet.
Pleidooi voor nuance en empathie
Zowel inhoudelijk als in stilistisch opzicht kiest Dera voor een toegankelijke en heldere aanpak. Soms leidt die grote toegankelijkheid ertoe dat bepaalde thema’s misschien iets minder diepgaand worden uitgewerkt dan meer academisch ingestelde lezers misschien zouden wensen. Toch past die specifieke keuze nadrukkelijk bij het doel van het boek: een breed maatschappelijk gesprek over lezen mogelijk maken.
De auteur vraagt volwassenen daarbij om jongeren eindelijk ook eens écht ernstig te nemen als volwaardige lezers, ook als dat inhoudt dat hun specifieke leesvoorkeuren daarbij in mindere of meerdere mate afwijken van traditionele, canonieke literaire normen. Dera toont goed aan dat de vraag niet zozeer is wat of hoeveel jongeren lezen, maar vooral waarom zij lezen en onder welke specifieke omstandigheden lezen daadwerkelijk betekenis krijgt.
Conclusie
‘De spagaat : jonge lezers in tijd van ontlezing’ is een intelligent en overtuigend boek dat het debat over ontlezing van de nodige kanttekeningen voorziet. Wie werkzaam is in onderwijs, bibliotheekwerk of leesbevordering, vindt hier een schat aan inzichten (én, niet onbelangrijk, héél wat leestips). Met dit nieuwe boekwerk biedt Derageen wondermiddel tegen ontlezing, maar misschien wél iets véél belangrijkers. Met name: een helder en goed begrip van de jonge (niet-)lezer van vandaag, want een (niet-)lezer word je niet zomaar.
