Wake-upcall van een militant humanist
Thomas Mann, ‘Achtung, Europa!’ 
Thomas Mann (1875-1955), de schrijver van klassieke romans als ‘De Toverberg’, ‘De Buddenbrooks’, ‘Doctor Faustus’ en ‘De dood in Venetië’, waarschuwde in de jaren dertig voor het opkomende fascisme. In ‘Achtung, Europa!’ zocht hij in een aantal opstellen naar een afdoend antwoord op extreemrechts.
Is de auteur al dan niet een visionair? Al begin jaren dertig schreef Thomas Mann talloze politieke beschouwingen waarin hij wees op de gevaren van nationaalsocialisme en fascisme. Hij was vooral geschokt door het verdrag van München – Engeland en Frankrijk waren ervan overtuigd de vrede veiliggesteld te hebben – waardoor Tsjechoslowakije Sudetenland moest afstaan aan Hitler-Duitsland. Een duidelijk signaal dat in naam van de vrede de fascistisering van Europa een feit was.
Wat Mann in die periode schreef bundelde hij in ‘Achtung, Europa!’, een boek met een kraakheldere boodschap. Als een latere verdediger van de democratie wijst hij erop met welke methodes het fascisme zijn doelen nastreeft.
Sinds in Europa overal extreemrechts oprukt ligt wordt vaak, al dan niet terecht, een vergelijking met de jaren dertig gemakt. Autocratische leiders schrikken er niet voor terug politieke normen en regels, eigen aan een democratische rechtstaat, te negeren. Niet voor niets staat op het omslag dan ook vermeld: ‘Een pleidooi voor menselijkheid, een protest tegen vervolging en rechteloosheid en een vooruitblik op de overwinning van gerechtigheid.’
Thomas Mann, die er in tegenstelling tot zijn eveneens schrijvende broer Heinrich conservatieve ideeën op nahield, verzette zich nogal laat tegen het nazisme. Hij was ervan overtuigd dat Duitsland maar beter de weg van het Deutschtum – een zich afzetten tegen de idealen van de democratie en Verlichting – kon volgen. Een visie die hij uiteindelijk niet meer verdedigde toen Hitler in 1933 de macht overnam.
In een voorwoord van het boek merkt Arnon Grunberg terloops op dat toen Mann zijn opstellen schreef Auschwitz nog niet bestond.
‘Mann waarschuwde zijn landgenoten en bij uitbreiding heel Europa, maar zijn landgenoten en andere Europeanen hadden andere dingen aan hun hoofd. (…) Thomas Mann zag uiteindelijk veel goed, maar niet alles. Dat hoeft ook niet. Thomas Mann werd een tovenaar genoemd, een tovenaar is geen ziener.’
De nazi’s spanden Wagner voor hun karretje
Na de verkiezing van Adolf Hitler besloot Mann geen enkele officiële functie meer te vervullen. Toch laat hij zich nog niet kritisch uit tegenover het regime, louter uit schrik zijn lezerspubliek te verliezen. Eenmaal zijn Duits staatsburgerschap hem is ontnomen, verwerpt hij het nationaalsocialisme en werpt hij zich op als een verdediger van de democratie. Maar evenzeer legt hij in enkele essays het accent op kunst en cultuur. In ‘Lijden en grootheid van Richard Wagner’ ontpopt hij zich als een kenner van zijn muzikaal oeuvre, evenwel niet zonder erop te wijzen dat de nationaalsocialisten Richard Wagner voor hun karretje hebben gespannen.
Vrede valt niet te redden door verraad
Over het opzet van zijn opstellen laat hij geen twijfel bestaan. Ze zijn geen lectuur voor aanbidders van succes, of voor degenen die om gelukkig te zijn, steeds de kant moeten kiezen van het waarschijnlijke, of nog van het al behaalde succes. Vrede valt in de jaren dertig in zijn optiek niet te redden door verraad, of het prijsgeven van eer. Maar wel als de westerse democratieën, met de morele steun van Amerika, zich samen met Rusland als beschermers van Tjechoslowakije hadden opgesteld.
In augustus 1938 sprak Mann in de Verenigde Staten in Madison Square Garden ruim twintigduizend toehoorders toe, en zei: “Voor de Britse regering is het te laat om de vrede te redden, ze heeft de ene gelegenheid na de andere voorbij laten gaan. Het redden van de vrede is nu de zaak van de volkeren. Hitler moet vallen – dat, en niets anders, is de redding van de vrede.”
‘Achtung, Europa!’ is zonder meer een duidelijke wake-upcall. Thomas Mann is een militant humanist, die geen slachtoffer wil worden van een fanatisme dat geen twijfel of schaamte kent. Vandaar zijn pleidooi voor een assertieve houding tegenover een nieuwe orde, waarin rechtvaardigheid en empathie helemaal verdwenen zijn.
