De ongrijpbare Elisabeth Costello
J.M. Coetzee, Wereld en wandel van Elizabeth Costello 
Recent was Nobelprijswinnaar John Maxwell (J.M.) Coetzee (°1940, Kaapstad) in de Lage Landen. In België, meer bepaald in de Brusselse Munt, ontving de auteur een VUB-eredoctoraat, in Nederland ging de veelgelauwerde schrijver en Nobelprijswinnaar in het kader van Crossing Border (NL) in gesprek met auteur en Coetzee liefhebber Arnon Grunberg.
Aanleiding daarvoor : de publicatie via uitgeverij Cossee van ‘Wereld en wandel van Elisabeth Costello‘. Daarin bundelt en herwerkt de in Zuid-Afrika geboren, maar gaandeweg tot Australiër genaturaliseerde auteur, een van de meest gelauwerde ter wereld, enkele oudere Costello verhalen én voegt er in een trek door ook enkele nieuwe aan toe.
In de marge van zijn doortocht in de Lage Landen was er ook een kleine scoop in de vorm van de aankondiging van ‘Elisabeth Costello in limbo’, een nieuwe opera in samenwerking met Nicholas Lens waarvoor Coetzee ook het libretto zal gaan schrijven. De wereldpremière daarvan is voorzien voor 2026 in de Brusselse Munt.
De terugkeer van een uiterst raadselachtig personage: nieuwe verhalen, oude vragen
Voor zij die nog niet vertrouwd zijn met de rol van Elisabeth Costello in het Coetzee universum, dient gezegd dat zij al eerder in zijn werk, onder meer in romans zoals ‘Dierenleven’ (1999), ‘Elisabeth Costello’ (2003) en ‘Langzame man’ (2005). opdook. Het maakt van haar een iconisch literair personage. In die zin dat na lectuur van het nieuwe ‘Wereld en wandel van Elisabeth Costello’ de vrijwel énige conclusie vooral is dat je als lezer achterblijft met een schier ongrijpbaar personage. Of zoals Coetzee ergens in deze verhalenbundel laat optekenen: ‘Haar boeken zitten, gelooft ze, beter in elkaar dan zijzelf’.
Doorheen deze gebundelde Costello verhalen komt de lezer te weten dat zij een uiterst scherpzinnige Australische schrijfster / filosofe is die grote bekendheid verwierf met ‘The House on Eccles Street’ – een hervertelling van de James Joyce klassieker ‘Ulysses‘ vanuit Molly Bloom. Die leverde haar wereldwijd grote status en erkenning op. Hetgeen ze ook als heel erg ambigu ervaart: ergens beklemt het haar, anderzijds stelt het haar in staat om als prominente, gevierde auteur de hele wereld rond te reizen en lezingen te geven.
Coetzee karakteriseert Costello in deze bundel onder meer als een ‘definite person‘, een ouder wordende vrouw die haar morele verontwaardiging met stellige argumentatie en meningen zelfzeker uit, maar achter de schermen met hardnekkige twijfels blijft zitten. Net die scherpe tegenstelling maakt deze Costello bundel ook zo intrigerend. Aan het oppervlak lijkt ze een uiterst begaafde denker, al knaagt het gevoelsleven ook sterk aan haar:
Maar als schrijfster dan? U presenteert zich hier vandaag niet in uw eigen gedaante maar als een speciaal geval, iemand met een speciale bestemming, een schrijfster die niet enkel ontspanningslectuur heeft geschreven maar ook boeken waarin ze de complexiteit van het menselijk gedrag heeft onderzocht. In die boeken velt u het ene oordeel na het andere, dat kan niet anders. Wat is uw richtsnoer bij die oordelen? Volhardt u in uw stelling dat het alleen maar een kwestie van het hart is? Hebt u geen overtuigingen als schrijfster? Als een schrijver alleen maar een menselijk wezen met een menselijk hart is, wat is er dan bijzonder aan uw geval?
Morele kwesties, taalonmacht en menselijke ambiguïteit
Via Elisabeth Costello en haar verschillende lezingen wereldwijd schuift Coetzee heel uiteenlopende morele kwesties, zoals onder meer dierenleed, vegetarisme en de complexe omgang met kennis, religie en politieke/culturele macht naar voren. Naast andere thema’s zoals identiteit, ‘het probleem van het kwaad’ en de rol van de schrijver in de wereld. Tegelijkertijd komt in de ‘wereld en wandel’ van Elisabeth Costello ook de vergankelijkheid van tijd, schoonheid en liefde aan bod. Een veelheid aan thematieken dus die in ragfijne, maar wonderlijk op elkaar inhakende verhalen gevat worden.
Hoewel de focus natuurlijk sterk op Elisabeth Costello als personage ligt, gaat het in deze nieuwe verhalenbundel ook vooral over hoe zij in de wereld staat. Dat blijkt onder meer uit de band tussen Elisabeth en haar zoon John, die alles in het werk stelt om zijn moeder bij te staan maar ook eigen ideeën over haar wereld en wandel heeft. Net zoals het ook prominent naar voren komt in de relatie met haar naar Zuid-Afrika gemigreerde zus, waarbij Elisabeth naar best vermogen tracht weer te geven hoe ontzettend moeilijk het geworden is om de levenskeuzes van haar zus – zoals bijvoorbeeld de verhuis naar een ander land met heel andere gewoonten en tradities, écht te begrijpen.
Van dierenleed tot ouderdom: de ethische erfenis van Elisabeth Costello
De immer sobere en publiciteitsschuwe Coetzee wijst er via zijn werk op dat de menselijke ervaring zich bijgevolg niet, of toch nooit écht volledig – in taal laat vatten. Steevast wijst hij op de onmacht van taal én op het immense belang van de vertaalpraktijk. ‘Taal is … arbeid’, zo liet hij ooit eens in een zeldzaam interview met Wim Kayzer in het kader van het programma ‘Van de schoonheid en de troost’ vallen.
Verhalen als spiegel van de schrijver én de mens
Dat het in ‘Wereld en wandel van Elisabeth Costello’ vertellingen van buitengewone klasse betreft, is deels te danken aan Coetzee’s stilistisch vernuft. Helder, precies en uiterst beheerst. Zoals vrijwel steeds bij Coetzee geen woord of zin te weinig of te veel. Helder is dat het ook hier erg secuur afgebakende en wel overwogen teksten zijn waar duidelijk een uitgebreid proces van schaven en verfijnen aan is voorafgegaan. Dat vertaalt zich in uiteenlopende Costello verhalen waar best vaak bij de betekenis van een welbepaald woord of uitdrukking wordt stilgestaan:
Je verdrinken omdat om aan een vrouw te ontsnappen van wie je niet meer houdt, dat gaat nogal ver. Ik ben geen makkelijk mens om mee te leven maar ook weer niet onverdraaglijk; ik vergiftig het leven niet. (..) Vergiftigen. Evenenar.
Zich ontfermen over.. ‘ Pas op, John. In sommige kringen is “zich ontfermen over” synoniem met zich ontdoen van, laten inslapen, een humane dood bezorgen. Zich ontfermen over zonder eufemisme, dat is wat ik bedoel. Ze onderdak bieden en eten en voor ze zorgen als ze oud of ziek zijn.
De hier gekozen voorbeelden maken het blijvende belang van woorden en taal voor Coetzee als auteur, vertaler én als taalwetenschapper inzichtelijk. Woorden er, zeker ook in het Coetzee universum, écht toe.
Een fraaie ode aan taal, twijfel en de tragiek van het denken
Bijzonder is ook dat deze nieuwe Coetzee titel exclusief in het Nederlandse taalgebied verschijnt. Een cadeautje ergens voor de Nederlandse uitgeverij Cossee, maar ook voor zijn team vertalers (waaronder vaste vertaler Peter Bergsma) én voor zijn best groot lezerspubliek hier in de Lage Landen.
Met de uitgave van deze nieuwe verhalenbundel verschijnt er dus alsnog, zij het enigszins relatief beperkt, nieuw werk van de intussen vijfentachtigjarige schrijver. Maar.. het écht mooie is: ‘Wereld en wandel van Elisabeth Costello’ toont Coetzee wat ons betreft op zijn allerbest. Zo krijgen we prachtige en uiterst memorabele Costello verhalen, zoals onder meer de onvergetelijke ontmoeting met de veiligheidsagent in het Prado, te lezen.
Dat Elisabeth Costello het ergens wat moeilijk heeft met de levenskeuzes van haar zoon en zus noteerden we eerder al, al zit de kern van de Costello verhalen ook ergens finaal in de manier waarop ze zichzelf en haar eigen wereld en wandel bevraagt. Of wat vrij vertaald: Elisabeth Costello zit dus ‘in limbo’, halfweg tussen rede en emotie. Deze nieuwe bundel is wat heet vintage Coetzee, wat echt gelijk al de redenen om instant naar de boekhandel te rennen opsomt. Een bescheiden, maar tijdloos meesterwerk.
