Verboden te vergeten: deRoovers bevrijden Iphigenia uit de dwangbuis van de herinnering
deRoovers, ‘Iphigenia’ 
Homeros’s ‘Odysseia’ wordt tot de selecte schare literatuur gerekend die doorgaan voor bakermat van de Europese cultuur. Dat dit bloedige heldenepos, dat pagina’s lang de lof zwaait over het tomeloze lef en de oneindige inventiviteit van het titelpersonage, eigenlijk een gruwelverhaal van moord en plundering is, bracht Christopher Nolan eerder dit jaar nog onder de aandacht met zijn verfilming. De Portugese theatermaker Tiago Rodrigues spitte het narratief al een decennium eerder om, meer specifiek geënt op het tragische offer van koningsdochter Iphigenia.
Even recapituleren: om gunstige winden af te dwingen voor een tien jaar durende belegering die uiteindelijk geen spaander van Troje heel zal laten, doet Agamemnon afstand van zijn vaderschap. Iphigenia laat het leven, waarna de vloot kan vertrekken. Klytaimnestra, koningin en moeder, blijft gebroken achter. Haar bloedwraak is onderwerp van de ‘Oresteia’.
Echter terug naar ‘Iphigenia’. Verdragen we in de 21ste eeuw nog dat de staatsman zijn onderdanigheid jegens de goden en, meer nog, tegenover de verzamelde Griekse krijgsmacht zelf benoemt als een teken van gezond verstand en van deugdelijk bestuur? Rodrigues stelt die vraag door de tragedie radicaal vanuit het perspectief van de vrouw te bezien, waardoor Agamemnons familiale positie naast zijn maatschappelijke komt te staan.
De hervertelling meet zich trouwens een intrigerend temporeel perspectief aan: de tragedie is zich aan het voltrekken, terwijl de wetenschap van wat er komt al tot het collectief geheugen behoort. De tragedie is wat ze is, ze zal slecht aflopen – want zo hoort het nu eenmaal in een tragedie. Tegelijk wordt de feitelijke gang van zaken op de bühne voortdurend tegengewerkt. Tussen de eeuwenlange mondelinge zowel als schriftelijke overlevering en het hier en nu van een familiedrama dat misschien nog kan afgewend worden, ligt een gevoelsmatig en filosofisch spanningsveld, en precies deze mentale ruimte laten deRoovers het publiek betreden.
Enerzijds dicteert de herinnering de gang van zaken. “Ik herinner me”, of bij monde van het koor van woedende vrouwen “hij/zij herinnert zich”, zijn de vaakst gehoorde frases. Tegen de dwingelandij van dat weten komen de personages in opstand. Het publiek krijgt als dusdanig niet te zien wat het hoort. De spelers liggen continu overhoop met zichzelf, waarmee Rodrigues via een artificiële ingreep juist een nieuwe oorspronkelijkheid bereikt.
Klytaimnestra valt alleszins niet op haar knieën en barst niet in huilen uit eenmaal ze Agamemnons plannen te horen krijgt, ook al wordt gezegd dat ze dat doet. Men herinnert het zich, maar deze keer gebeurt het niet: Rodrigues emancipeert haar perspectief, en geeft haar in haar historische context de stem die ze vandaag zou kunnen hebben. Als dusdanig ijvert en worstelt de toeschouwer met haar mee – millennia oud en toch zo tijdloos en tegelijk modern dat het (opnieuw) pijn doet.
Klytaimnestra laat Agamemnon als echtgenoot en als vader het tribunaal van zijn eigen geweten betreden, met lak aan zijn staatsmanschap. Hij kakelt echter Odysseus’ gladde praatjes na, zogenaamd in het belang van alle Grieken. Achter die gehuichelde façade zit een diepe angst voor gezichtsverlies. Wat publiekelijk doorgaat voor een teken van toewijding en trouw aan het volk en aan de goden, is een zwaktebod. Een leugen, netjes ingekaderd als ootmoedig leiderschap. Van alle tijden, of niet?
Eliza Stuyck zet haar Klytaimnestra rauw en eerlijk neer, zonder kapsones en oprecht tastend naar woorden. Michael Vergauwen grossiert als Agamemnon dan weer in een meelijwekkend discours dat hij zich laat aanpraten, knap balancerend tussen authentieke emotie en koelbloedige schone schijn. Lilith Pas vertegenwoordigt als Iphigenia op haar beurt jeugd en onschuld. Als onmondige tiener naar de slachtbank geleid worden lijkt misschien een ondankbare rol, en Rodrigues laat het personage, dat weliswaar het laatste woord krijgt en min of meer vrijwillig het offerblok betreedt, inderdaad verpulveren door een kluitje demiurgen die via haar hun eigen positie veilig stellen.
Pas is zonder meer de perfecte belichaming van wat een koningsdochter nog vermag te worden, maar haar grootste zeggingskracht bereikt ze via het onzegbare: muziek. In gestapelde loops is het haar stem die als een polyfoon koor protest aantekent tegen wat allang beslist is. Veel woorden heeft deze jonge belofte kortom niet nodig om de zaal muisstil te krijgen. Van Luc Nuyens krijgt de zaal trouwens de hem typerende hyperbool te zien, en dat register past uitstekend bij Rodrigues tekst.
deRoovers doorluchten de methodische herinnering die de tekst systematisch aanvecht bovendien met de nodige humor. Mil Sinaeve is schitterend gecast als kneuterige Achilles, en ook Tibbe Walckiers charmeert met een komische interpretatie van mooiprater Odysseus als ultieme gladjanus. Verder is er weinig decor, en wat er al staat en hangt wordt heel expliciet op- en afgebroken. Zodoende wordt de tragedie op alle mogelijke manieren gestript van haar fatale onomkeerbaarheid, waardoor Rodrigues de keuze van Agamemnon herleidt tot wat ze in essentie is: een keuze. De lafheid van een koning, de leugen van een ongelovige, het bankroet van een vader – een keuze tegen zijn eigen vlees en bloed, en tegen de beschaving die hij meent te vertegenwoordigen.
Achteraan op de bühne staat een grote windmachine, maar na Iphigenia’s zelfgekozen dood weigert die ineens dienst. Wind, richting Troje? Wie zich dat herinnert, is ingehaald door Rodrigues’ realiteit. Er ontbreekt een jong lichaam op scène. Die zo beladen herinnering, de als toetssteen van de civilisatie al eeuwen wordt doorgegeven en verheerlijkt, is blind voor wat ineens iedereen kan zien: in de prijs die een natie in de baai van Aulis betaalt om haar honger naar geweld te kunnen stillen, ligt meteen al haar ondergang besloten.
Gezien in Leitheater (Deinze) op 12/11/2026.
Copyright foto: Stef Stessel
