Het persoonlijke overstijgen
Annie Ernaux, ‘Het werkelijke leven’ 
Annie Ernaux (1940) geldt momenteel als een van de belangrijkste hedendaagse Franse schrijvers. In 2022 werd haar oeuvre bekroond met de Nobelprijs voor Literatuur. Tot haar bekendste romans behoren onder andere ‘De jaren’, ‘Het voorval’, ‘De schaamte’ en ‘Meisjesherinneringen’. In de reeks Privé-domein is nu ‘Het werkelijke leven’ verschenen, voortreffelijk vertaald en geannoteerd door Rokus Hofstede.
Het initiatief van Hofstede om een bloemlezing uit haar werk samen te stellen, is ten zeerste toe te juichen. Zoiets past immers perfect in een reeks als Privé-domein. In zijn nawoord wijst hij erop dat hij de lezer kennis wil laten maken met diverse aspecten van haar schrijverschap: haar Normandische kindertijd, de ziekte en dood van haar moeder, seks en liefde, en tenslotte de buitenwereld. Alles wat Ernaux heeft geschreven is in wezen autobiografisch, weliswaar met de kanttekening dat haar particuliere geschriften nooit puur privé blijven. Wat ze ook heeft beleefd of meegemaakt, het overstijgt het persoonlijke. Transparantie is duidelijk haar adagium: geen mens ontsnap immers aan verdriet, vernedering, schaamte, jaloersheid of de weerslag van een gestrande relatie. Het is overigens een streven naar waarheid – door niets of niemand verhinderd – dat haar pen vooruitduwt.
‘Ik heb altijd willen schrijven alsof ik het verschijnen van de tekst niet zou meemaken. Schrijven alsof ik zou sterven, dat er niemand meer is om te oordelen. Hoewel het misschien een illusie is om te denken dat er tussen dood en waarheid een noodzakelijke samenhang bestaat.’
Passionele liefde in Hotel Casanova
Met een zelden geziene openhartigheid schetst ze de laatste levensfase van haar moeder. Haar bezoeken aan het rusthuis – waar een allesdoordringende geur van opgedroogde urine hangt en de oudjes naar haar roepen terwijl ze met haar moeder door de gangen wandelt – leveren rauwe en raak geschreven scènes op. Het zijn scènes tussen leven en dood waarin geen enkel intiem detail wordt overgeslagen: ‘Het lukt haar niet haar netbroekje vol luiers uit te trekken. “Ze doen er te veel in.” Ik help haar en trek daarna haar onderbroek weer op. Een kind. Daar komt alles op neer.’ Het is een van de vele dagboekfragmenten tussen 1983 en 1986 uit ‘Je ne suis pas sortie de ma nuit’ (1997).
In ‘Hotel Casanova’ staat het seks- en liefdesleven centraal van een vrouw die, ruim de veertig voorbij, net een scheiding achter de rug heeft in de jaren tachtig. Uitgerekend in de periode dat haar moeder er erg slecht aan toe is, ontmoet ze P., die als een bezetene de liefde met haar bedrijft.
‘De vraag of ik van P. hield, stelde ik me niet. Niets kon me domweg beletten om met hem de liefde te gaan bedrijven in Hotel Casanova. Zelf maakte hij zich geen enkele illusie. Hij zei: “Jij houdt van mijn pik en anders niet.” Als je het geslachtsdeel van een man en alleen het zijne begeert, is dat dan niet al heel wat?’
Het gebied van de schaamte betreden
Een niet te verwaarlozen thema in het gehele oeuvre van Ernaux is het klassenverschil. Dit komt uitgebreid aan bod in ‘Terug naar Yvetot’, waar ze opgroeide in het café en de kruidenierszaak van haar ouders — hardwerkende mensen uit het zicht van de grote stad: ‘Het gebied van de blik van de anderen en dus, soms, het gebied van de schaamte.’ Het zijn persoonlijke ervaringen die ze op zo’n onpersoonlijke, literaire manier in ‘La Place’ (‘De plek’) en ‘La Honte’ (‘De schaamte’) heeft verwerkt, dat ze volgens de terminologie van Jean-Paul Sartre als ‘singulier universeel’ mogen worden beschouwd.
Het overlijden van Pierre Bourdieu wordt door haar aangegrepen om de media, die hem als een ‘geëngageerde intellectueel’ wegzetten, een forse tik uit te delen. Ze neemt het op voor de Franse socioloog, wiens boeken haar hebben aangezet te volharden in haar schrijverschap. Haar hielpen de woorden te vinden voor wat hij ‘het maatschappelijk verdrongene’ noemde. Cesare Pavese krijgt woorden van lof omdat hij schrijft zonder te analyseren of te oordelen, en om het onvermogen om een ander echt te begrijpen. Verhelderend is een verslag over haar verblijf in 1988, ten tijde van de USSR. Ze ontmoet er sociologen en docenten, zonder evenwel het dagelijkse leven uit het oog te verliezen.
‘Een van de organisatoren raapte de suikerklontjes bij elkaar en liet ze met een glimlach zachtjes in mijn hand glijden. Ik ken dat gebaar van schaarste, van die bij schaarste horende samenzweerderige onbaatzuchtigheid, niet vergeten.’
Ofschoon de teksten thematisch maar niet chronologisch zijn geordend, laat ‘Het werkelijke leven’ zich lezen als het aangrijpend levensverhaal van Annie Ernaux. Een unieke literaire caleidoscoop, met een activistische inslag, van een uitzonderlijk auteur die geen enkel taboe schuwt.
