Judith Schalansky onderzoekt hoe marmer, kwik en nevel onze werkelijkheid vormgeven
Judith Schalansky, ‘Marmer, kwik, nevel. Waaruit de wereld bestaat (essays)’ 
Met ‘Marmer, kwik, nevel. Waaruit de wereld’ bestaat’, met aan de basis een lezingenreeks aan de Goethe Universiteit, bewijst de Duitse schrijfster Judith Schalansky (° 1980. Greifswald) opnieuw dat zij tot de meest eigenzinnige stemmen van de hedendaagse Europese literatuur behoort. Na het internationaal geprezen ‘Atlas van afgelegen eilanden’ en het wat donkerdere ‘Inventaris van enkele verliezen‘ richt ze haar blik ditmaal niet op plaatsen, maar op de bouwstenen van onze werkelijkheid: stoffen, materialen en verschijnselen die de wereld vormgeven en tegelijk ons denken over die wereld bepalen. En dat in een bundel op de wip tussen essay, literatuurtheorie en poëtisch proza.
Materiaal als vertrekpunt voor verbeelding
Elk hoofdstuk in dit uit drie gebundelde essays bestaande boek vertrekt zoals de titel aangeeft vanuit een concreet materiaal. Of zoals ze het in dit boek ergens stelt: “materiaal is het medium”. Gaandeweg ontwikkelt zich een rijk vertakt netwerk aan verhalen, vermengd met historische feiten, wetenschappelijke observaties, mythologische verwijzingen en persoonlijke reflecties.
Zo gaat het in het eerste deel grotendeels over een bijna zeventien ton tellend massief marmeren blok, die Schalansky op een veerboot voor de kunst van Thassos voor zich te zien krijgt. Deze steen laat haar niet los, en doet haar verder nadenken rond materiaalwinning, wereldverovering en de totstandkoming van literatuur. Waarbij we onder meer te weten komen dat de Berlijnse stadsbibliotheek haar natuurlijke habitat is. Schrijven bestaat voor haar uit onderzoek verrichten, waar een stadsbibliotheek bij uitstek een aangewezen lokatie voor is. Al lezend brengt zij een corpus aan secundaire literatuur samen die zij langzamerhand tot primaire literatuur transformeert:
Het is zaak zelf een corpus te scheppen, een tekstcorpus waarop ik kan inhakken. Net als de beeldhouwkunst kent ook de literatuur in feite maar twee productiemethodes: die waarbij materiaal wordt verzameld en de ene zin aan de volgende wordt toegevoegd, woord voor woord, stukje voor stukje, zoals bij het werken met klei en leem ; en die waarbij je een blok moeizaam met een beitel bewerkt, voortdurend tegen weerstand in, hier en daar iets wegneemt tot er nauwelijks nog iets overblijft.
Voortdurend gaat het hard tegen hard, het materiaal is taai, de materie weerbarstig, de tekst zelf een brok, feitelijk ontembaar, een opdracht voor titanen.
Het boek als fysiek object
In een tweede, persoonlijker luik verschuift ze de lens naar een lezing over boekontwerp dat ze in Mexico, aan de kunstacademie van Guadalajara gaf. Daarin positioneert zij zich als een nadrukkelijk voorstander van de boekcultuur. Net als in haar eerdere werk is nu ook de vormgeving van groot belang.
Schalansky begon ooit als boekontwerper met een typografisch compendium en schreef vervolgens boeken omdat zij de boeken wilde maken die zij zelf wilde lezen en vormgeven. Zij beschouwt haar boeken niet alleen als dragers van ‘pure‘ tekst, maar ook als fysieke objecten. De heel zorgvuldige uitgave, met een fraai omslagontwerp door Nanja Toebak, versterkt bovendien de inhoudelijke nadruk op materie. In dat opzicht minstens zo vermeldenswaardig is de ‘Naturkunde’ – boekenreeks die ze sinds 2013 publiceert.
Een veeleisende maar rijke stijl
De combinatie van een sterk academische ingesteldheid en heel associatieve schrijfstijl vraagt wel aandacht van de lezer. Schalansky schrijft compact en gelaagd, met lange gedachtebogen en vaak onverwachte associaties. Wie op zoek is naar een lineair betoog of een eenvoudig populairwetenschappelijk overzicht, zal met deze essaybundel soms het gevoel hebben in de tekst te verdwalen.
Nevelen in het tijdperk van artificiële intelligentie
Dat brengt ons bij het derde hoofdstuk ‘Nevel’, dat deels een reflectie bevat op de meestal in mist gehulde berg de Brocken, maar ook in sterke mate een kritische overweging is op artificiële intelligentie, auteurschap, taalmodellen en chatbots, wat onder meer uit volgende passage blijkt:
De grootste vijand van de ontwikkelaars van taalmodellen en hun kiemvrije, vensterloze en als extra beveiligde bewaakte datafarms zijn immers niet de criminele bendes, de terroristische hackers of het auteursrecht, nee, dat is de condensatie, kortom: wolken, nevel, mist.
Een symbolisch drieluik
De drie delen verschillen in breedte, toon en onderwerp, maar worden verbonden door een centrale fascinatie voor wat zich niet volledig laat grijpen. Marmer vertegenwoordigt het tastbare, kwik het vluchtige en veranderlijke, nevel het raadselachtige en ondoorzichtige. Of anders gesteld: het concrete, het ongrijpbare, en het schimmige. Die symbolische structuur verleent het boek een sterke samenhang en maakt het tot meer dan een verzameling essays.
Traagheid als vorm van aandacht
Wat vooral beklijft, is de verwondering waarmee Schalansky naar de wereld kijkt. In een tijd waarin informatie vaak wordt gereduceerd tot snel consumeerbare feiten, pleit zij voor een aandachtigere omgang. Haar essays, die qua inhoud en stijl herinneren aan die van bijvoorbeeld W.G. Sebald, Olga Tokarczuk of Rebecca Solnit, vragen om een trage, geconcentreerde lezing. Tegelijk herinneren ze de lezer eraan dat zelfs de meest vanzelfsprekende materialen een geschiedenis, symboliek en geheimzinnigheid bezitten.
Conclusie
‘Marmer, kwik, nevel. Waaruit de wereld’ bestaat is zeker geen voor de hand liggende essaybundel. Schalansky beweegt zich opnieuw op het snijvlak van literatuur, wetenschap, cultuurgeschiedenis en
filosofie. Niet alle associatieve omwegen zijn even overtuigend, en soms zou wat meer discipline deze essays ten goede zijn gekomen. Toch overheerst de bewondering voor haar vermogen om vanuit de meest alledaagse materialen belangrijke vragen te stellen over geheugen, kennis, taal en werkelijkheid. Met deze publicatie bevestigt Judith Schalansky haar reputatie als een van de meest belangwekkende
schrijvers van haar generatie.
