Malraux’ jongensboek voor volwassenen
André Malraux, ‘Het menselijk lot’ 
Onderweg in André Malraux’ ‘Het menselijk lot’ dachten we onwillekeurig terug aan de films ‘The Killing Fields’ (’84) en ‘Apocalypse Now’ (’79). Waarom onthouden we van de ene film slechts pakweg één scène, terwijl de andere film zich als een teek vast nestelde in ons geheugen?
Gepubliceerd in 1933, handelt Malraux’ roman over de Chinese Burgeroorlog van 1927. De Fransman illustreert de loop van de oorlog via zijn personages, die zich allemaal bevinden in de directe omgeving van Shanghai. Er is Kyo, de idealistische leider van de communistische opstand. Er is Katov, een oudere Russische revolutionair die onbaatzuchtig Kyo en de andere opstandelingen bijstaat. Ferral – voorzitter van de Franse commissie in Shanghai – daarentegen behoudt een helikoptervisie op het geheel, bekijkt de situatie met een koud hoofd:
Zelfs met in elke zak het plan voor een nieuwe Chinese handelsmaatschappij dacht hij aan niets anders dan Parijs. […] Maar vandaag ging het niet meer om zijn dromen: door de snelle uitbreiding van zijn Indochinese ondernemingen was de groep Ferral totaal verwikkeld geraakt in het penetreren van de markt van het stroomgebied van de Yangtze.
Geen historische oorlogsroman
‘Het menselijk lot’ is geen historische oorlogsroman die kristalhelder de verhoudingen en het verloop van de Chinese Burgeroorlog uiteenzet. De structuur is gebaseerd op dialogen en impressies waarin je als lezer soms het spoor bijster raakt. Aangezien een oorlog zich niet laat navertellen als een uitje naar de zee, is die keuze voor een (licht) gefragmenteerd narratief enigszins logisch.
Mentale benzine
Problematischer wordt het wanneer Malraux impressies gaat verweven in zijn roman. Die zijn niet zelden gezocht (“De trein zelf raakte in een woeste trance.”) of ronduit maniëristisch. Een passage waarin de opstand in de haven wordt beschreven gaat als volgt:
Van de kruisers en mailboten, die hun goederen niet konden lossen, stegen rookmassa’s schuin omhoog die de stijve bries meevoerde in de richting waarin de opstandelingen zich bewogen, alsof de hemel aan de opstand had meegedaan.
Dit alles zorgt voor een boek dat wegleest als een soort jongensboek voor volwassenen. Het verwondert ons niet dat dit boek destijds een verkoopsucces was in een Frankrijk dat in de bewuste periode zelf door een troebele periode ging. Het is alsof je een slok mentale benzine tot je neemt die de progressieve krachten aandreef in het Frankrijk van de jaren dertig, hoewel Malraux de nodige ambiguïteit behield om zich expliciet tot één kamp te laten rekenen.
Terug naar de vergelijking tussen ‘The Killing Fields’ en ‘Apocalypse Now’. Zou het kunnen dat Coppola – door zijn weigering het expliciete politieke aspect mee te nemen in zijn film – iets universeler wist te zeggen over de menselijke geest binnen de absurde context van een oorlog? En dat de dominante aanwezigheid van diezelfde politieke context in ‘The Killing Fields’ de morele nachtmerrie die we oorlog noemen net naar de achtergrond plaatst?
Misschien is ‘Het menselijk lot’ meer ‘The Killing Fields’ dan ‘Apocalypse Now’. Meer constructie dan geest.
