Samenleven met het onzichtbare
Met ‘We The Bacteria’ presenteert het Vlaams Architectuurinstituut (VAi), na een opgemerkte passage op de Triennale Milano, een tentoonstelling die een van de hardnekkigste uitgangspunten van de moderne architectuur ter discussie stelt: het idee dat een goed gebouw in de eerste plaats een steriele omgeving moet zijn.
Op het kruispunt tussen architectuur, wetenschap en kunst
Samengesteld door architectuurhistoricus Beatriz Colomina (Princeton University) en architectuurtheoreticus Mark Wigley (Columbia University), nodigt de tentoonstelling bezoekers uit om zichzelf niet langer te zien als autonome individuen, maar als levende ecosystemen waarin miljarden micro-organismen een cruciale rol spelen. Op het kruispunt van architectuur, wetenschap en hedendaagse kunst ontvouwt zich een ambitieus verhaal dat onze kijk op wonen, gezondheid en samenleven grondig wil hertekenen. Zoals de curatoren zelf stellen: “Bacteriën bepalen hoe we wonen, leven en gezond blijven.”
Een alternatieve kijk
Dat klinkt misschien als een wetenschappelijke les verpakt als architectuurtentoonstelling, maar ‘We The Bacteria‘ blijkt vooral een oefening in perspectiefverschuiving. De centrale vraag is tegelijk eenvoudig en ontregelend: wat als bacteriën niet onze vijanden zijn, maar onze oudste en trouwste medebewoners?Vanuit die gedachte ontvouwt zich een alternatieve geschiedenis van architectuur, bekeken door de ogen van organismen die al miljarden jaren op aarde aanwezig zijn.
Het uitgangspunt is dat architectuur zowel heeft bijgedragen aan het vernietigen als het bestendigen van bacteriële ecosystemen. De curatoren leggen daarbij verbanden tussen de modernistische obsessie met hygiëne en de afname van microbiële diversiteit. Volgens recente wetenschappelijke inzichten wordt die afname mee in verband gebracht met aandoeningen zoals allergieën, auto-immuunziekten en obesitas.
De tentoonstelling presenteert dergelijke inzichten overtuigend, maar laat soms in het midden waar wetenschappelijke consensus eindigt en speculatief denken begint. Net daardoor voelt niet elk verband even overtuigend onderbouwd.
Breed netwerk van ideeën
Een van de sterktes van We The Bacteria is de manier waarop architectuur, fotografie, biologie, mode en hedendaagse kunst met elkaar worden verweven. Wetenschappelijke inzichten ontmoeten architectuurgeschiedenis en ecologische reflectie, waardoor een breed netwerk van ideeën ontstaat. Tegelijk maakt die ambitie het parcours soms behoorlijk theoretisch. Wie geen voorkennis heeft van microbiologie of architectuurtheorie zal niet altijd moeiteloos kunnen volgen.
Die abstracte ideeën krijgen vorm in vijfentwintig installaties verspreid over de hele kunstsite van DE SINGEL. Sommige werken slagen erin complexe vraagstukken op een toegankelijke manier tastbaar te maken. Zo onderzoekt ‘Microbial Migrations‘ van Philippe Rahm architectes de mogelijke verspreiding van microbiële ecosystemen als gevolg van klimaatverandering. Via een speelse maar licht provocerende glijbaan wordt een abstract toekomstscenario vertaald naar een fysieke ervaring.
Ook Home Front, ontwikkeld door Colomina en Wigley zelf, behoort tot de sterkste onderdelen van de tentoonstelling. Een eindeloos rek vol schoonmaakproducten legt de paradox bloot van onze hedendaagse hygiënecultuur. Woorden als “fris”, “vlekkeloos” en “geurloos” verschijnen hier als wollige marketingtaal voor een permanente strijd tegen micro-organismen. De installatie maakt zichtbaar hoe diep het verlangen naar steriliteit verankerd zit in onze leefomgeving.
Minder overtuigend is dat sommige installaties vooral functioneren als illustratie van ideeën die elders al uitvoerig worden uitgelegd. Niet elk werk weet een eigen artistieke noodzaak te ontwikkelen. Af en toe ontstaat daardoor het gevoel dat men zich door een onderzoeksproject beweegt waarin kunstwerken hoofdzakelijk dienen ter ondersteuning van een vooraf uitgewerkt theoretisch betoog.
Dat neemt niet weg dat er ook visueel sterke momenten zijn. In ‘Transspecies Palace‘ van Andrés Jaque en Office for Political Innovation verschuift architectuur van menselijke infrastructuur naar een leefomgeving voor andere levensvormen.
‘Unfolding the Human‘ (Colomina/Wigley) presenteert lichaam en gebouw als een verweven microbieel landschap en koppelt wetenschappelijke inzichten aan een verrassend poëtische beeldtaal.
Lokale verankering
Opvallend is ook de lokale verankering van de tentoonstelling. Historische documenten, archeologische objecten en archiefmateriaal uit onder meer het Gallo-Romeins Museum, Museum Plantin-Moretus en Musea Brugge tonen hoe opvattingen over hygiëne, gezondheid en besmetting doorheen de eeuwen zijn veranderd. Die historische invalshoek voorkomt dat de tentoonstelling volledig verzandt in abstracte theorie en zorgt voor een herkenbaar Vlaams perspectief.
Ambitieus en uitdagend
‘We The Bacteria‘ vraagt enige inspanning van haar bezoekers. Het theoretische kader is ambitieus en soms zelfs behoorlijk academisch. Maar net daardoor onderscheidt de tentoonstelling zich van veel hedendaagse expo’s die complexe thema’s reduceren tot snelle boodschappen en hapklare conclusies. Colomina en Wigley kiezen bewust voor een open denkruimte waarin vragen belangrijker zijn dan antwoorden.
Wat ‘We The Bacteria‘ uiteindelijk interessant maakt, is niet zozeer de belofte dat bacteriën onze toekomst zullen redden, maar de manier waarop de tentoonstelling ons dwingt om architectuur anders te bekijken. Gebouwen verschijnen niet langer als neutrale objecten, maar als levende habitats waarin menselijke en niet-menselijke actoren voortdurend op elkaar inwerken.
Niet alle verbanden zijn even overtuigend uitgewerkt en sommige installaties blijven steken in de illustratie van een theoretisch uitgangspunt. Toch slaagt de curatoren erin een origineel en actueel perspectief te ontwikkelen op gezondheid, ecologie en architectuur. Het resultaat is een intellectueel uitdagende tentoonstelling die meer vragen oproept dan beantwoordt, maar precies daardoor nog lang blijft nazinderen.
Verder lezen rond dit thema?
Kristien Hens, ‘Denken met microben’ (Letterwerk), 2025
Iris Sommer, ‘De bacterie en het brein’ (Atlas Contact), 2025
We The Bacteria (***), gezien op 16-10-2026.
Meer info rond deze expo (30.09.2026 – 31.01.2027) is hier te vinden.
