Hoe absurditeit een vorm van verzet werd in de Sovjet-Unie
Daniil Charms, 18 verhalen 
De Russische auteur, dichter en toneelauteur Daniil Charms (St. Petersburg, 1905– Leningrad, 1942) geniet in onze contreien niet zo gek veel bekendheid. In dat opzicht moet hij het afleggen tegen grotere, meer bekende literatoren van Russische komaf (Dostojevski, Tolstoj,..) en blijft hij wat onderbelicht. Toch verdient Charms, geboren als Daniil Ivanovitsj Joevatjov – de duistere prins van het absurde – absoluut een herwaardering. Die krijgt hij nu in de vorm van een fraaie graphic novel waarin achttien van zijn absurdistische kortverhalen visueel tot leven worden gebracht.
Een vergeten meester van het absurdisme
Charms is vooral gekend als een van de grondleggers van het Russisch absurdisme, een literair-artistieke stroming die zich onder meer kenmerkt door een mix van satire, ontregeling en existentiële verwarring. Ontstaan aan het begin van de twintigste eeuw, is het Russische absurdisme te begrijpen als een dwingende, urgente reactie op de verstikkende logica van de toenmalige politieke context. Met name de verstikking van het dagelijkse leven onder repressieve regimes. Dat leidt ertoe dat logica en rede vaak geen enkele plaats (meer) hebben. In een samenleving waar rede en logica geen houvast meer bieden, wordt absurditeit ergens een krachtig middel om de absurditeit van het systeem zelf te ontmaskeren. Het absurdisme van Charms is dan ook geen vrijblijvende speelsheid, maar een vorm van subtiel en artistiek verzet tegen de stalinistische onderdrukking.
Oberioe en de afwijzing van logica
Halverwege de jaren twintig richt Charms zo het literaire avant-gardistische collectief Oberioe (‘Vereniging van reële kunst) op. Een van de centrale principes van Oberioe met daarin ook dichters Aleksandr Vvedenski en Nikolaj Zabolotski, bestond in een vrijwel volledige afkeer en afwijzing van logica in de kunsten. Onder de repressie van stalinistische regimes wordt het bestaan al snel ervaren als zinloos. Dat maakt ook dat Charms, Vvedenski en Zabolotski heil zochten in dadaïstische, absurdistische en surrealistische uitingen. Tegelijkertijd vormt het ook een herdenken van de taal die niet toereikend meer blijkt om betekenis of bestaan te verbeelden.
Charms had de allure van een dandy in Rusland. Een boomlange, magere verschijning in een geruit pak, met pet en pijp. Een vreemde man ook, halfweg tussen gek en geniaal. Met een best grote voorkeur voor alle ongerijmdheden van het leven. In een bekend citaat stelt dat zijn interesse enkel uitgaat naar ‘datgene wat geen enkel praktisch nut heeft’. Die basale gedachte vormt de grondstof voor de vele absurdistische en surrealistische kortverhalen van Charms die vaak slechts uit een handvol regels bestaan maar een diepe indruk nalaten.
Verstript absurdisme
Naast kortverhalen schreef Charms ook versjes en gedichten voor kinderen, daar zijn werk voor volwassenen als te subversief en provocerend geacht werd. Achttien van die kortverhalen werden nu gebundeld en herwerkt tot een graphic novel waarbij de Nederlandse illustrator Wouter Gresnigt en Stefan Nieuwenhuis die het voorwoord schreef, na ‘Mijn vriend Charms heeft het goed begrepen’ (Pegasus, 2007) de handen weer in elkaar slaan.
Wat ‘Daniil Charms: 18 kortverhalen’(Blinuet, 2025) bijzonder maakt, is de visuele interpretatie door de Nederlandse illustrator Wouter Gresnigt. Zijn tekenstijl is kleurrijk, lenig, expressief en weet de absurditeit van Charms’ universum treffend te vatten. De illustraties versterken de vervreemding en maken de verhalen toegankelijker zonder enige afbreuk te doen aan hun vreemde en raadselachtige karakter.
Gresnigt slaagt erin om de alledaagse realiteit onder Stalinistisch bewind te verbeelden als iets tegelijk grotesks en herkenbaars. Zoals bijvoorbeeld in veelzeggende kortverhalen zoals ‘gezichtsbedrog’ of ‘zo begint de honger’ :
’s ochtends ontwaak je / blijmoedig / daarna begint de zwakte / daarna begint de verveling / daarna treedt het verlies in / van de kracht van het snelle verstand / daarna treedt er rust in / en daarna begint de ontzetting.
Zoals redacteur en stripliefhebber Stefan Nieuwenhuis in zijn voorwoord stelt: “Nooit eens een kop en een staart, altijd maar weer die halve toestanden.”. Dat is precies wat Charms ook zo fris en intrigerend maakt. Dolle, maar hoogst expressieve gekte. Zijn verhalen lijken op het eerste gezicht heel erg triviaal, maar ze nodigen uit tot verdere reflectie over de banaliteit en absurditeit van het bestaan. Ze zijn erg fragmentarisch, maar juist daardoor des te krachtiger.
Stimulans tot herontdekking
Deze graphic novel is dan ook meer dan een visuele bewerking: het is een uitnodiging om Charms opnieuw te (her)ontdekken. Zijn werk daagt uit tot vreemde, heerlijk kronkelende gedachten en nieuwe waarheden — en dat is precies wat goede literatuur hoort te doen.
