Zo zingt de pijn: een lyrisch essay van Aya Sabi
Aya Sabi, ‘Zo zingt de pijn : van intergenerationeel trauma tot intergenerationele troost’ 
‘Van intergenerationeel trauma tot intergenerationele troost’ luidt de ondertitel van Aya Sabi’s nieuwste boek ‘Zo zingt de pijn’. Sabi komt in dit essay dicht bij haar persoonlijke leven. De eerste zin komt dan ook meteen binnen:
De man met wie ik getrouwd was, zei op een dag met een strak gezicht dat hij nooit echt verliefd op me was geweest, dat hij met me getrouwd was omdat hij me bewonderd had voor wat ik deed, niet voor wie ik was.
De gebeurtenis dwingt Sabi haar leven opnieuw in te richten en daar noodgedwongen bij stil te staan. Het confronteert haar ook met afwijzingspijn. Een pijn die haar voor een zoveelste keer een gevoel van onwaardigheid geeft. Hoe kunnen mensen immers van een dergelijke kwetsuur genezen?
We kennen Aya Sabi als columniste en als auteur met Marokkaanse en Nederlandse roots. Haar debuutkortverhalenbundel ‘Verkruimeld land’ werd genomineerd voor verschillende literaire prijzen zoals onder meer de Opzij Literatuurprijs en de Lang Zullen We Lezen-trofee. Ook haar eerste roman ‘Half leven’ (Das Mag, 2022) werd goed ontvangen.
‘Zo zingt de pijn’ valt echter net iets moeilijker te categoriseren. Het essay is een poëtische en literaire zoektocht naar een antwoord op de vraag of één enkel leven genoeg is om te helen. Het boek bestaat uit zes delen met korte en kortere fragmenten. Gedachten, beschrijvingen of autofictie worden verweven. Op sommige pagina’s staat één enkele krachtige, prachtige zin. De rest van de pagina blijft blanco, wat de lezer de nodige ademruimte geeft voor eigen mijmeringen of reflecties:
Intergenerationeel trauma ontstaat niet enkel in een ver verleden, het kan het fundament zijn waarop een gezin wordt gebouwd. Het is een opeenstapeling van pijn waaruit nieuwe pijn geboren wordt. Mensen die in hun jeugd geweld hebben meegemaakt lopen daarmee meer risico om later zelf ook gewelddadig gedrag te vertonen. Zo zingt pijn door generaties.
Alles voor de taal
Het eerste luik begint verrassend genoeg met verhaaltechnische aspecten van schrijven en belicht het belang van het conflict als verhaalkiem. Sabi heeft het bijvoorbeeld over haar schrijflessen, haar schrijfdocent en de kracht van verhalen. Schrijven, lezen en leven worden een geheel:
Ik denk dat ik conflict in de literatuur zie als pijn in het leven, als een evolutionaire noodzaak, zodat er iets verandert.
Sabi beschrijft in haar boek ook het onvermogen van taal. Haar onderzoek leidt onder meer naar de gedachte dat traumapijn prelinguaal is en in lichamen besloten ligt. Op die manier, stelt ze, gaat traumapijn over van generatie op generatie. Het helpt dus niet om trauma enkel te benoemen en erover te praten en te schrijven. Mensen moeten ook manieren vinden om hun lichamen te helen. Er bestaat niet zoiets als een scheiding tussen lichaam en geest. Enkel in je hoofd leven brengt zodoende geen rust of genezing:
Stelt taal ons in staat om volledig te helen of zit hij ons juist in de weg?
Lichaam en geest
Haar zoektocht naar heling en troost brengt Aya Sabi verder dan een analyse van de oorzaken voor mentale pijn naar de oorsprong van haar ziekte polycysteus ovarium syndroom (PCOS). Sabi beschrijft het syndroom als een hormonale aandoening waarbij onrijpe eicellen in de eierstokken achterblijven en hormonale verstoringen in het lichaam veroorzaken. Verschillende onderzoekers linken die aandoening aan chronische stress en vroegkinderlijk trauma. PCOS wordt op die manier een veruitwendiging van emotionele pijn. Zoals Sabi het in haar boek stelt: ‘pijn die terugkijkt in de spiegel’:
Dat herinneringen van pijn opgeslagen worden door het lichaam is een troost. Het is alsof het zegt: ‘Ik bewaar dit even voor je tot je zelf groter wordt, tot je ruimte vindt.’ Eerst schreef ik: ‘In het lichaam zit troost,’ maar nu weet ik: ons lichaam is troost.
Heling is haalbaar
Sabi onderscheidt zich van andere traumaliteratuur door een specifieke focus op het haalbare van heling. Trauma op zich is immers niet noodzakelijk negatief. Het is een waarschuwingssignaal, van je eigen lichaam of overgedragen door het lichaam waarin je groeide. Een beschermingsmechanisme dat wil behoeden voor toekomstige pijn(en):
Trauma helpt ons het gevaar in de wereld te zien en ervan weg te bewegen. Kunnen we dan ook de veiligheid zien in de wereld en ernaartoe bewegen? Waarom hebben we intergenerationaliteit beperkt tot trauma?
We kunnen gelukkig ook uiteenlopende vormen van intergenerationele troost vinden. Troost is van groot collectief belang. Elk goed functionerend individu dat zichzelf leert troosten creëert een veilige plek voor zichzelf en zijn omgeving en kan op die manier de wereld ingrijpend veranderen. Dergelijke gedachten blijken revolutionair in hun eenvoud.
In haar essay verwijst Sabi naar het werk van Eckhart Tolle en het belang van het hier en nu, de eenvoud van goed ademen en de polyvagaaltheorie. Ze benadrukt dat de kern van heling in elk mens zit. De kracht om verbinding te maken met jezelf, met de gemeenschap en met de wereld. In dat verband spreekt Sabi onder meer over ‘glimmomenten’, ‘glimreizen’ en ‘gloed voelen’.
Los van de schitterende literaire manier van verwoorden biedt Sabi met haar boek niet echt nieuwe inzichten. Zo valt onder meer een gebrek aan concrete tips op om zelf troost in je leven in te bouwen. Sabi verwijst in haar boek wel naar bepaalde werken en auteurs, maar gaat niet dieper in op de wetenschappelijke basis van traumatherapie. Al is dat ook niet direct de opzet van Sabi’s boek, dat in eerste instantie vooral een poëtische, essayistische zoektocht naar heling en traumatherapie beoogt te zijn.
Gloedvolle toekomst
In ‘Gloed’, het laatste hoofdstuk van het boek, reizen we met Sabi mee naar een zwavelbron met genezende krachten in een land hier ver vandaan. Het is een luik met erg beeldende beschrijvingen – schorpioenen, de strakke stille zee, het stenige strand, de slangen. In zekere zin vormt het een mini – reisverhaal met een duidelijk filosofische inslag en openhartige authenticiteit. Perfect om een intrigerend en interessant essay mee af te sluiten.
Dit mooi vormgegeven kleinood verdient aandacht. De wending van trauma naar troost en hoop in het ruime aanbod van de traumaliteratuur is bijzonder relevant. In tijden waarin oorlogen en onheilspellende toekomstberichten maar blijven opduiken is Aya Sabi’s boek een plek om naar terug te keren.
