De vergeten Belgische wortels van Ossip Zadkine

De vergeten Belgische wortels van Ossip Zadkine

Dat Ossip Zadkine (1888-1967) uitgroeide tot een van de belangrijkste vernieuwers van de moderne beeldhouwkunst, is niet alleen het verhaal van Parijs. Met ‘Ossip Zadkine in België’ toont het KMSKA overtuigend aan hoe België een cruciale rol speelde in zijn vroege erkenning en internationale doorbraak. Niet toevallig verklaarde de kunstenaar later: “Les Belges étaient mes premiers amateurs.” Dankzij Belgische verzamelaars, galeristen en critici vond hij al vroeg een publiek dat bereid was zijn vernieuwende werk te omarmen.

België als springplank

De tentoonstelling brengt niet alleen een rijk overzicht van Zadkines oeuvre, maar werpt ook nieuw licht op het netwerk dat zijn carrière mogelijk maakte. De in Wit-Rusland geboren kunstenaar vestigde zich in Parijs en verwierf er naam binnen de avant-garde, maar onderhield zijn hele leven nauwe banden met België. Hij exposeerde regelmatig in Brussel, Antwerpen en Knokke, terwijl zijn eerste grote retrospectieve opmerkelijk genoeg niet in Frankrijk, maar in het Brusselse Paleis voor Schone Kunsten plaatsvond.

Kunstbemiddelaars als André De Ridder en Paul-Gustave Van Hecke droegen actief bij aan zijn bekendheid. Al vanaf de jaren twintig werd zijn werk in Belgische galerijen getoond en aangekocht, op een moment dat de internationale avant-garde nog op weerstand stuitte. Het KMSKA maakt duidelijk dat België voor Zadkine zeker geen voetnoot was, maar een belangrijke, zelfs essentiële schakel in zijn artistieke ontwikkeling.

Van materiaal naar expressie

Zadkine ontwikkelde al vroeg een fascinatie voor hout en steen. Zijn opleiding als meubelmaker en zijn ervaring als houtsnijder vormden de basis van zijn voorkeur voor de taille directe, een werkwijze waarbij de kunstenaar rechtstreeks in het materiaal werkt zonder vooraf uitgewerkt model. Die directe omgang met hout en steen bleef zijn sculpturen kenmerken.

Zaalzicht Ossip Zadkine en België © Fille Roelants (103)

Na zijn aankomst in Parijs kwam hij in contact met kunstenaars als Picasso en Modigliani, maar hij ontwikkelde snel een eigen beeldtaal. Kubistische invloeden zijn herkenbaar in de geometrische opbouw van zijn beelden, terwijl de vormen tegelijk een opvallende vitaliteit behouden. In werken als ‘Hoofd van een vrouw’ (1924) en ‘Hoofd van een man’ (1928) combineert hij vereenvoudiging met emotionele kracht, waardoor zijn sculpturen tegelijk modern en tijdloos aanvoelen.

Dialoog met het Vlaamse modernisme

Met ruim 130 sculpturen, tekeningen, gouaches, grafiek, foto’s, brieven en archiefstukken schetst de tentoonstelling een breed beeld van Zadkines artistieke parcours. Daarbij wordt zijn werk bewust in dialoog gebracht met kunstenaars als Gustave De Smet, Constant Permeke, Frits Van den Berghe, Jozef Cantré en Edgar Tytgat.

Die confrontaties tonen hoe intens de uitwisseling tussen verschillende modernistische stromingen was. Vernieuwing blijkt hier geen geïsoleerd proces, maar het resultaat van ontmoetingen, invloeden en internationale netwerken. Hoogtepunten zijn onder meer ‘Le Fauve’ (1921), waarin kubistische vereenvoudiging samengaat met een krachtige dynamiek, en de indrukwekkende portretten van dichter Emile Verhaeren.

Een kunsthistorische hereniging

Een van de meest aangrijpende onderdelen van de tentoonstelling is de hereniging van de beeldengroep ‘Job en zijn Vrienden’ (1913-1914). Dankzij jarenlang onderzoek van KMSKA-conservator Véronique Van Passel kon een verloren gewaande figuur uit de reeks worden opgespoord in een buitenlandse privé-collectie. Voor het eerst in bijna een eeuw is dit ensemble in zijn volledigheid weer te zien.

© SABAM Belgium , 2026, Ossip Zadkine, Job en zijn vrienden, inv.nr. 2338, foto_ Dominique Provost, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen – Collectie Vlaamse Gemeenschap

Deze reconstructie illustreert niet alleen het belang van kunsthistorisch onderzoek, maar vormt ook een principieel argument om de begeleidende catalogus aan te schaffen. De door uitgeverij Hannibal verzorgde publicatie gaat veel verder dan een traditionele tentoonstellingscatalogus. Ze documenteert niet enkel de complexe ontstaansgeschiedenis van Job en zijn Vrienden, maar bundelt nieuw onderzoek rond Zadkines Belgische contacten en bevat talrijke archiefvondsten die in de tentoonstelling slechts gedeeltelijk kunnen worden getoond. Daardoor blijft de catalogus een blijvende referentie voor iedereen die zich wil verdiepen in Zadkines oeuvre en de rol van België daarin.

Aandacht voor Valentine Prax

Een andere verdienste van de tentoonstelling én de via Hannibal uitgegeven catalogus is de bijzondere aandacht voor Valentine Prax (1897-1981). De in Algerije geboren kunstenares wordt hier terecht niet uitsluitend voorgesteld als Zadkines echtgenote, maar als kunstenaar met een eigen stem. Haar schilderijen en achterglasschilderingen tonen een zelfstandige artistieke ontwikkeling.

© SABAM Belgium , 2026, Valentine Prax, Aandenken aan Griekenland, inv.nr. 2305, foto_ Hugo Maertens, Koninklijk Museum voor Schone Kunsten Antwerpen – Collectie Vlaamse Gemeenschap

Daarnaast maakt deze tentoonstelling duidelijk hoe belangrijk haar rol was bij het bewaren van Zadkines nalatenschap. Tijdens de Tweede Wereldoorlog beschermde zij onder moeilijke omstandigheden zowel hun bezittingen als zijn oeuvre, dat door de nazi’s als “ontaard” werd bestempeld. Zonder haar inzet zou ook het latere Musée Zadkine in Parijs wellicht niet hebben bestaan.

Beeldhouwkunst in de openbare ruimte

Na de Tweede Wereldoorlog bleef Zadkines band met België bijzonder sterk. Hij was onder meer betrokken bij de uitbouw van het Middelheimmuseum en onderhield nauwe contacten met burgemeester Lode Craeybeckx. Zijn visie op beeldhouwkunst sloot bovendien nauw aan bij de ontwikkeling van het openluchtmuseum: een sculptuur moet volgens hem niet vanuit één standpunt worden bekeken, maar ontvouwt zich bij uitstek in relatie tot haar omgeving.

Die gedachte leeft vandaag voort in zijn vele publieke werken in België, zoals ‘De Poëeet’ in Knokke-Heist, ‘De Grote Boodschapper’ in Antwerpen en verschillende beelden in het Middelheimpark.

Een noodzakelijke herwaardering

‘Ossip Zadkine in België’ is zodoende meer dan een klassieke overzichtstentoonstelling. De expositie corrigeert een kunsthistorisch verhaal dat te lang uitsluitend op Parijs was gericht en toont overtuigend hoe Belgische verzamelaars, critici, galeristen en musea duidelijk hebben bijgedragen aan Zadkines internationale carrière.

Minstens even waardevol als de tentoonstelling zelf is de rijk geïllustreerde catalogus die Hannibal uitbracht. Die biedt niet alleen een verdieping van de geëxposeerde werken, maar legt ook de onderzoeksbasis bloot waarop deze tentoonstelling steunt. Samen maken tentoonstelling en catalogus duidelijk dat Zadkines succes niet uitsluitend een Frans verhaal is. Het is evenzeer minstens een Belgisch verhaal, en precies dat inzicht vormt de grote verdienste van dit bijzonder geslaagde project.

Ossip Zadkine in België
KMSKA, Antwerpen
31 oktober 2026 t.e.m. 18 april 2027
Meer informatie: www.kmska.be.

Related Images:

Philippe De Cleen

Philippe De Cleen houdt van mooie boeken en van mooie muziekjes. Is ongetemd als het op cultuur aankomt. Leest vrijwel continu, zelfs op de bus, tram of trein onderweg.