Verleden zonder einde: Wozzeck op de dool in het museum van het geheugen
De Munt, ‘Wozzeck’ 
Beweren dat Christophe Coppens garant staat voor onorthodoxe operaproducties, is een understatement. Sinds ‘Foxie!’, een tegendraadse hertaling van Janáčeks ‘Het sluwe vosje’ bijna een tien jaar geleden, ensceneerde de Belgische ontwerper en regisseur in totaal vier opera’s voor De Munt. Na Bartók, Bellini en Puccini staat met ‘Wozzeck’ een meesterwerk van Alban Berg op de affiche. Gebaseerd op het gelijknamige drama van Georg Büchner, comprimeerde de componist de handeling tot vijftien kapittels. Deze schetsen de neergang van het titelpersonage, die zich in een wereld die hem als zonderling brandmerkt almaar meer geïsoleerd weet. De uitkomst is niets minder dan ultieme zelfdestructie: de moord op zijn beminde Marie, gevolgd door suïcide via verdrinking.
Vrolijk wordt een mens er niet van, voor zover groteske personages als Der Hauptmann of Herr Doktor geen sardonische rafelrand vormen aan een in essentie intriest drama. De absurde karikatuur gevormd door deze personages, past perfect binnen Bergs expressionistisch idioom, waarvoor ook de klassieke tonale principes op de schop gaan. Anekdotische lezingen van het libretto doen nauwelijks recht aan de universele reikwijdte van Wozzeck als conceptueel personage. Hij belichaamt een soeverein denkend vermogen, in een wereld waar waanzin de wetten dicteert en empathie met uitsterven bedreigd is. Precies om die reden probeert Coppens de protagonist opnieuw uit te vinden, als tijdloos sujet in een decor dat geen veilige historische afstand tot een voltooid verleden tijd toelaat.
Zodoende krijgt het publiek Wozzeck te zien in een oorlogsmuseum. Coppens volgt met zijn mise-en-scène trouwens het architecturale grondplan van de partituur: de eerste vijf delen vormen de expositie, de volgende vijf de doorwerking en de laatste vijf de catastrofe. Deze drie grote blokken organiseert Berg telkens op zeer verschillende wijze, en Coppens neemt deze opdeling dus scènisch mee. Na oplichtende tableaux binnen het museum bij wijze van introductie, schakelt de regisseur voor het middendeel naar een monumentale stapel dode lichamen als centraal decorelement. Hier verruimt Coppens het perspectief van zijn interpretatie enorm. Wozzeck zit als personage niet langer gevangen in zijn eigen verhaal, want de berg lijken brandt zich op het netvlies als een van plaats en tijd losgezongen aanklacht tegen oorlog en verdrukking in het algemeen.
Eigen aan Coppens’ praktijk is dat zijn keuzes conceptueel moeten gelezen worden. Wie door een anekdotische bril Wozzeck ziet verworden tot een veteraan die als poetsman in een oorlogsmuseum is beland, miskent dat Coppens’ transpositie er precies op gericht is het verhaal te kunnen vertellen zoals het is, en tegelijk haar betekenis te verbreden. In ‘Norma’ en ‘Turandot’ deed de regisseur eigenlijk hetzelfde, keer op keer met eclatant succes. En ook nu weer maximaliseert Coppens de impact van de calvarietocht van het hoofdpersonage. Dit enerzijds omdat Wozzeck als poetshulp een symbool wordt voor alle verschoppelingen onderaan de sociale ladder. Anderzijds schakelt Coppens grandioos tussen visuele registers, van de haast speelse schetsen uit het eerste luik tot de implosie van de ontknoping. Uit virtuoos massaspektakel dat het grootse gebaar niet schuwt, boetseert Coppens overigens ineens een onverwachte intimiteit. Hartverscheurend is dat zelfs Wozzecks zelfgekozen verdrinkingsdood, waarvan de kiem in het maatschappelijke weefsel ligt, niet ontsnapt aan het alziend oog van de elite. De kapitein en de dokter horen Wozzecks laatste gepruttel, om vervolgens snel door te lopen. Hun prioriteiten zullen nimmer bij een sociale paria komen te liggen…
Eindigen doet Berg met een blik op de volgende generatie. ‘Hop hop’, zo klinkt het uit de mond van Marie’s zoon. Verstoken van alle hoop, ziet de jeugd geen andere optie dan het leven alsnog te omarmen. Coppens haalt daarvoor een levensgroot pluchepak van stal – eigenlijk de perfecte vertaling van Bergs wrange epiloog. En zo zit de integrale enscenering vol slimme vondsten, die zich tussen de iconische beeldtaal opdringen. Indringender kan ‘Wozzeck’ niet op de planken gebracht worden. Hetzelfde geldt bovendien voor de muzikale leiding van Alain Altinoglu, die deze aartsmoeilijke partituur pas het voor het eerst dirigeert. Waar collega’s het orkest vooral bij elkaar proberen te houden doorheen de waanzinnige achtbaanrit die een uitvoering vaak lijkt, heeft Altinoglu niet de minste moeite om zijn troepen te handhaven. De Fransman kijkt als het ware door de partituur heen, waardoor dit magnum opus nooit bombastisch, pathetisch of artificieel klinkt. Zelfs illustere voorgangers wisten de talloze registers niet met evenveel brille op elkaar te laten volgen.
Het is kortom te hopen dat deze productie als (video)opname in circulatie blijft. De zangers zijn immers in even goeden doen als de dirigent. Scott Hendricks lijkt geboren voor de rol van Wozzeck, zowel qua klankkleuren als qua hypnotiserende intensiteit. Zijn personage is niet als gek geboren, maar wordt als mens van vlees en bloed horendol gemaakt door fundamenteel onrechtvaardige omstandigheden. Laverend tussen droomwereld en museum, houdt Hendricks zich fenomenaal staande op alle vlak. Wie dacht dat Johan Simons bij Opera Ballet Vlaanderen afgelopen seizoen een definitieve ‘Wozzeck’ had gecreëerd, zal dankzij Christophe Coppens inzien dat interpretaties nooit ‘af’ of ‘voltooid’ zijn – en gelukkig maar!
Wozzeck situeren in een zeer particuliere context, is hem bevrijden uit het keurslijf van de klassieke doctrine. Alleen de grootste regisseurs houden die spreidstand van de eerste tot de laatste noot vol. Zijn zoveelste vuurproef heeft Coppens wederom met verve doorstaan.

Gehoord & gezien in De Munt op 14/11/2026.
Copyright foto: Simon Van Rompay
