Wie bouwt de brug, en wie wandelt erover?
Yves T’Sjoen, ‘Twee overzijden: gesprekken op de literaire brug tussen het Afrikaans en Nederlands’ 
De hedendaagse literatuur in het Afrikaans is van hoge kwaliteit. Niet alleen de levendige discussies rondom inclusiviteit, taalvariëteiten, vertaling, en creatief schrijven bieden een vernieuwend perspectief in het Nederlandse taalgebied, ook de energie die uitgaat van de Afrikaanse letterkunde biedt een ongekende ‘boost’ aan het literaire debat.
Bruggen bouwen tussen polysystemen
Binnen dit debat speelt Yves T’Sjoen een belangrijke rol. Als hoogleraar aan de Universiteit Gent, promotor van de leerstoel Zuid-Afrika en voorzitter van de onderzoeksgroep Gents Centrum voor het Afrikaans en de Studie van Zuid-Afrika verbindt hij academisch onderzoek met een duurzaam engagement voor de Afrikaanse letterkunde. Met ‘Twee overzijden. Gesprekken op de literaire brug tussen Afrikaans en Nederlands’ bouwt hij een academische brug tussen twee taalgebieden. Daarin treedt hij op als gesprekspartner, interviewer, onderzoeker en bemiddelaar tussen verschillende polysystemen.
De term polysysteem is afkomstig van Itamar Even-Zohar en behoort tot het rijke jargon van de literatuurwetenschapper. Literatuur bestaat binnen dit theoretische kader als een combinatie van onderling verbonden systemen die met elkaar in relatie staan en voortdurend van verhouding veranderen.
Transnationale contactgeschiedenis
Anders dan de nationaal geïnspireerde literatuurgeschiedschrijving bouwt T’Sjoen aan een transnationale contactgeschiedenis. Zuid-Afrikaanse instituten zoals STIAS Stellenbosch Institute for Advanced Study en UNISA zijn binnen dit onderzoeksproject niet alleen een dankbare gesprekspartner, maar helpen de onderzoeker ook om een vernieuwende kijk op literatuurgeschiedenis te ontwikkelen.
Mede dankzij het werk van T’Sjoen wordt het mogelijk om literatuurgeschiedenissen naast elkaar te leggen en deze kritisch te bekijken. Ton Anbeeks ‘Geschiedenis van de literatuur in Nederland’, ‘Bloed en rozen’ van Jacqueline Bel, maar ook ‘Geskiedenis van die Afrikaanse literatuur’ van J.C. Kannemeyer verschillen in opzet, afbakening en het perspectief dat ze presenteren.
Dit vergelijkende perspectief maakt de selectiecriteria van canonieke geschiedschrijvers zichtbaar en bespreekbaar. Door in te zetten op taalvariëteiten zoals het Kaaps en net het levendige en dynamische aspect van talen in beweging te bestuderen, gaat het discours van T’Sjoen in tegen het monolingualisme van de natiestaat waarbij één taal, één natie, één volk tot norm werd gemaakt. Daarbij worden poëzie en taal voorgesteld als een creatief en hybride proces van creolisering en kruisbestuiving.
De groeiende rol van de individuele bemiddelaar
Binnen dit onderzoek verschuift de aandacht van nationale cultuurdiplomatie naar de handelingsruimte van individuele culturele bemiddelaars. Onderzoek naar kunstenaarsnetwerken maakt zichtbaar hoe literaire verwantschappen ontstaan en contacten tussen generaties doorwerken. Denk bijvoorbeeld aan de rol van Homero Aridjis in het contact tussen Hugo Claus en Breyten Breytenbach op het internationale poëziefestival in Durban.
Het voorbeeld van Aridjis nodigt bovendien uit om deze contactgeschiedenis breder te situeren. Als dichter, diplomaat en medeoprichter van de ‘Grupo de los Cien’ verbond Homero Aridjis literatuur met ecologisch activisme. Zijn dochter Chloë groeide op tussen schrijvers, kunstenaars, diplomaten en politieke ballingen. De contacten van de familie met Leonora Carrington verbinden dit netwerk met het surrealisme uit Parijs waar Breytenbach in terechtkwam. De Nederlands-Afrikaanse uitwisseling verschijnt zo als onderdeel van ruimere netwerken die uitnodigen tot verder onderzoek.
Culturele kruisbestuivingen
Andere goed gedocumenteerde voorbeelden van culturele uitwisseling zijn de experimentele projecten E-POS en E-POS II tussen Peter Holvoet-Hanssen en Charl-Pierre Naudé.
‘E-POS’ staat voor ‘e-mail’ en tegelijkertijd had het iets van een minuscuul heldenverhaal, organisch en artisanaal met open blik en met een avontuurlijke ‘flessenpost’.
De opgenomen dagboekaantekeningen van Peter Holvoet-Hanssen slaan een brug naar Jolyn Phillips lovend onthaalde bundel ‘Bientang ‘n !naugedig’ (2020). In haar proefschrift reflecteert Phillips onder begeleiding van Jacobus Moolman en Antjie Krog kritisch op het genre van het epische gedicht. De gedichten die T’Sjoen tussen de gesprekken opneemt, geven de besproken poëtica’s een concrete vorm. In zijn analyses daarvan toont hij zich op zijn scherpst als poëzielezer.
Zintuiglijke ontmoeting
Uiterst interessant is het wanneer auteurs uit het Nederlandse taalgebied zoals Peter Verhelst reflecteren op hun relatie met Zuid-Afrika. Verhelst werd binnen academische kringen aanvankelijk vooral gelezen door een postmoderne bril, maar wordt via de relatie met zijn vrouw Maud Bekaert in verband gebracht met Zuid-Afrika, en met Kaapstad in het bijzonder.
Voor iemand als ik die heel erg met zijn lichaam en zintuigen denkt en schrijft, voelde Kaapstad aan als een gigantische bruistablet die tot ontlading kwam.
Via zijn zintuiglijke blik leert de lezer ook weer andere kunstenaars zoals Marlene Dumas, William Kentridge, Pieter Hugo, Neo Matloga, en het museum van Zeitz MOCAA beter kennen.
Culturele bemiddeling via vertaling
De verschillende taalcontacten zijn te talrijk om te benoemen, maar centraal in het boek staat de rol van vertaling. T’Sjoen peilt bij verschillende auteurs waaronder Eben Venter, S.J. Naudé, Alfred Schaffer, Peter Holvoet-Hanssen, Charl-Pierre Naudé, Danie Marais, Marlene van Niekerk, Etienne Van Heerden, en nog vele anderen naar hun rol bij vertalingen tussen de Nederlandse en Afrikaanse polysystemen. Daarbij wordt aandacht besteed aan de vele actoren die een rol spelen bij het productieproces van literatuur.
Autonomie van de kunst
Uit de vele gesprekken spreekt waardering voor netwerken, experiment en talige kruisbestuiving. Tegelijk vraagt scheppend werk om onafhankelijkheid, om kritisch te kunnen staan en creatief te kunnen omspringen met taal, om soms ook in te gaan tegen de gevestigde machten. S.J. Naudé verwoordt die spanning scherp:
Maar om te skryf en te dig het, in die kern daarvan, te make met sonderlingheid van visie en talent. Met radikale onafhanklikheid, met ontsnapping aan pogings om voor te skryf of te reguleer, ’n weigering om stilgemaak of beheer te word. Om ernstig te skryf is om genadeloos waarhede na te jaag. Om te sê wat nie gesê mag word nie. Om te weier om in gelid te val, ongeag die gevolge.
Alle lof voor het ‘monnikenwerk’ van Yves T’Sjoen, die met kennis, geduld en aanstekelijke betrokkenheid een literaire brug bouwt die uitnodigt om zelf ook de oversteek te maken. ‘Twee overzijden’ bevat vernieuwende inzichten, en bewaart tegelijk de eigenheid van de taal en de stemmen van de geïnterviewden.
De tweespraken met Erwin Mortier, Rob van der Veer en Nicol Stassen zijn niet eerder gepubliceerd, de andere gesprekken van Yves T’Sjoen verschenen eerder op Voertaal en werden herwerkt voor het boek.
