Hoop als activistische houding
Rebecca Solnit, ‘Het begin volgt op het einde’ 
Met haar nieuwe essaybundel ‘Het begin volgt op het einde’ wil Rebecca Solnit de contouren van een sterk veranderende wereld proberen vast te leggen. Solnit nodigt de lezer (m/v/x) vrijwel continu uit om de mediatieke headlines te negeren en op zoek te gaan naar wat er écht speelt.
Daarmee sluit zij aan op een rijke traditie van auteurs zoals Olivia Laing (kunst, psychologie & maatschappij), Susan Sontag (cultuurkritiek) of Annie Dillard (ecologie). Ook zij richten zich in sterke mate op essayistiek, met dat verschilpunt misschien dat Sontag het meest uitgesproken in activististische hoek te plaatsen valt.
Aan de hand van een reeks compacte en vaak scherpe essays betoogt zij dat diepgaande veranderingen vaak onzichtbaar blijven. Terwijl de bredere massa zich alsmaar vaker blindstaart op de waan van de dag, probeert ze zich te richten op onzichtbare evoluties en trends op langere termijn:
‘wat in de marge begint, in de obscuriteit van een subcultuur, kan genoeg kracht verzamelen om door te dringen tot de heersende cultuur’.
Begin en einde
Elk einde, zo licht Solnit toe, is zelden tot nooit definitief. Elk einde valt samen met een nieuw begin. Het is hoop die de kern van haar bundel vormt. Als een houding die de lezer wapent tegen de waan van de dag en het vaak alomheersende doemdenken. Veelzeggend is hoe in dat perspectief zij aangeeft dat moed besmettelijk is. Ook protest, verzet en activisme vinden hun kern in die gedachte, al ligt er tussen hoop als houding en activisme als praktijk nog veel tussenruimte.
Zaadjes planten
Haar essays beschouwt ze als een plaats waar heel wat ideeën uit verschillende domeinen (ecologie, feminisme, rechtvaardigheid, burgerrechten,,.. ) gebundeld worden. Of zoals ze het verwoordt: “ We hebben verhalen. Dat zijn de zaadjes waarmee we wouden aan mogelijkheden planten. ”. Wat later
zegt ze: “de toekomst is radicaler dan de verbeelding van degenen die de toekomst probeerden te
beschrijven en te berekenen”.
Kenmerkend is de sterke metafoor van zaadjes planten. Zaadjes vragen immers geduld, tijd en stilte. Ze groeien wanneer niemand kijkt. Als Solnit hoop probeert te definiëren, dan vindt ze het daar: in het bijna-maar-nog-net-niet-zichtbare.
Metaforen & meditatief ritme
Een van Solnits grootste kwaliteiten zit in haar gebruik van metaforen. Verandering wordt zo voorgesteld als iets dat langzamerhand ondergronds groeit voordat het ook maar ergens zichtbaar wordt. Zulke beelden geven haar politieke analyses ook een bijna poëtische dimensie. Het zijn metaforen die vertragen, verdiepen en de lezer aanzetten tot reflectie.
Daarnaast maakt Solnit in stilistisch opzicht ook vaak gebruik van herhaling en variatie. Een bepaald beeld of idee keert soms regelmatig terug in lichtjes gewijzigde vorm. Daardoor krijgen haar essays ook een bijna meditatief ritme. Net zoals ook haar vermogen opvaly om heel uiteenlopende registers (autobiografie, journalistiek, historische analyse, ecologische reflectie, politieke kritiek en cultuurfilosofie) vrijwel moeiteloos met elkaar te combineren. Het maakt dat haar essays zich echt niet gemakkelijk laten definiëren.
Solnit houdt zelden vast aan een lineaire argumentatie. Vaak vertrekt ze in haar essays vanuit persoonlijke observaties, autobiografische elementen en herinneringen, om daar dan politieke of filosofische beschouwingen aan te gaan koppelen. Dat geeft haar essays een heel open en vrij meanderend karakter, waarbij ze voorbij de losse anekdotiek gaat en bredere maatschappelijke vragen aan de orde stelt. Dat is ook een expliciete literaire en politieke keuze: ze weigert nadrukkelijk om complexiteit te reduceren. Juist haar heel interdisciplinaire aanpak kenmerkt haar schrijven. Ze denkt dan ook niet in afzonderlijke vakgebieden, maar vooral in netwerken van relaties. Dit alles leert dat Solnit verandering vooral ziet als een ecologisch proces, niet als lineaire historische vooruitgang.
Op zoek naar nieuwe(re) stemmen en verhalen
Dat is een uitgesproken sterkte van haar werk. Zo poogt ze te komen tot het principiële idee dat het vooral de stemmen en verhalen die (nog) niet verteld zijn die wezenlijk van belang zijn. Ze beklemtoont hoe hoop vooral te putten valt in die kleine, positieve verhalen die nog maar zelden opgepikt worden door de media.
Solnit stelt dat daarbij ook van belang blijft om niet enkel blind te staren op het heden, maar vooral ook om lering te trekken uit het geschiedenis en van daaruit breder lopende lijnen te trekken naar de verre toekomst. Of zoals zij het zelf stelt: “We kunnen ons niet voorstellen dat het heden een toekomst aan het baren is die anders is dan zichzelf; het is makkelijker om de oude wereld te zien sterven dan om de nieuwe wereld geboren te zien worden. Maar op het einde volgt een nieuw begin.
Toekomstverkenningen
Wat Solnit uiteindelijk verdedigt, is een weigering om het heden te zien als een afgesloten geheel. Ze schrijft dat het veel makkelijker is om de oude wereld te zien sterven dan om een nieuwe wereld te zien ontstaan. Dat is een best ongemakkelijke gedachte. Hoop is voor Solnit een heel uitgesproken manier om de toekomst open te houden. Het is een weigering om te geloven dat de wereld alleen maar herhaalt wat ze nu al is. Het is een doordachte en expliciete keuze om te blijven kijken naar wat zich misschien nog niet heeft gevormd, maar intussen wél voluit aan het zoeken en groeien is.
Kritische kanttekeningen
Hoewel Solnits pleidooi voor hoop in vele opzichten inspirerend is, dreigt haar nadruk op positieve maatschappelijke verandering misschien een te optimistisch beeld van de werkelijkheid op te leveren. Zo schenkt zij bijvoorbeeld veel meer aandacht aan succesvolle voorbeelden van vooruitgang, dan aan situaties waarin activisme helaas faalt of verworven rechten opnieuw onder druk komen te staan.
Haar versie van hoop blijft bijzonder kwetsbaar omdat ze de rol van zichtbaarheid, machtsfactoren (!) en mislukking onderschat, waardoor hoop bij haar eerder een houding dan een strategisch doordachte vorm van activisme wordt. Dat roept ook vragen op : wie heeft toegang tot hoop? Wie kan zich hoop veroorloven?
Ze biedt de lezer een erg aantrekkelijke, optimistische, maar anderzijds ook erg veilige lezing van hoop aan. Solnit schrijft vanuit de belofte van groei, maar andere denkers (Anna Tsing, Timothy Merton,..) tonen dat groei eerder gepaard gaat met uitputting, mislukking of instorting. Die dialectiek ontbreekt in haar essays.
Tezelfdertijd stimuleert ze de lezer om anders te kijken: trager, aandachtiger, en met meer vertrouwen in de gedachte dat verandering niet altijd direct zichtbaar is. Solnit toont vooral hoe de toekomst zich vaak stil en schuchter aandient.
