Cutting Edge

• X
• X
• X
• 0
• 0

De man zonder eigenschappen

Kwaliteit zonder meer

De befaamde theatermaker Guy Cassiers heeft zijn voorliefde voor stevige literaire werken al bewezen. Schrijvers als Proust, Jeroen Brouwers en Tom Lanoye kregen al een bewerking op de bühne. Ditmaal heeft de artistieke leider van het Toneelhuis zijn oog laten vallen op de driedelige maar onafgewerkte roman ‘Der Mann ohne Eigenschaften’ van de Oostenrijkse schrijver Robert Musil.

‘De man zonder eigenschappen I’ is het openingsschot van wat een trilogie moet worden. We starten in het Oostenrijks–Hongaarse rijk in 1913, één jaar voor de moord op de kroonprins, dat de Eerste Wereldoorlog zal inluiden. Het verhaal van Musil is een blik op een samenleving die dreigt uiteen te vallen maar zich, naïef of hopeloos, vastklampt aan elke losbrokkelende steen die voorbijglijdt. De bittere ironie waarmee de bovenlaag van de samenleving wordt afgebeeld, zet duidelijk de toon. Het stuk is een kritische blik op een wankele maatschappij waarbij de spelers die aan zet zijn elk op hun manier de sociale, politieke en culturele crisis hopen te verhelpen.

Maar het is niet alleen een politiek stuk. De innerlijke crisis die bij veel personages woedt, is een evenwaardige lijn in het verhaal. Centraal daarin staat Ulrich. Zijn onverschilligheid en gebrek aan innerlijke eenheid maakt hem volgens een oude jeugdvriend een man zonder eigenschappen. Ook andere personages worstelen met de materie van de ziel of het ontbreken ervan.

Dit alles maakt van de voorstelling geen hapklare brok. Discussies, vertrouwelijke mijmeringen en betogen volgen elkaar in een hoog tempo op. De tekst wordt als een grote en diepgaande lezing de zaal ingestuurd maar krijgt amper de tijd om door te dringen.

Het verhaal heeft een pittige literaire basis en de bewerking van Cassiers weet een gevarieerd aantal sterke personages tegen elkaar uit te spelen. Op scène staat een topcast die hun vak door en door kent en aan visuele effecten mankeert het ook niet. Toch mist de voorstelling een vonk om het publiek echt mee op sleeptouw te krijgen. Cassiers levert kwalitatief theater af maar het ontbreekt aan intimiteit. Thema’s zoals nationalisme, racisme, de communautaire problematiek, die zeker dit verkiezingsweekend nog brandend actueel zijn, kunnen niet verhinderen dat het schouwspel mijlenver van ons af lijkt te staan.

De afstand tussen de zaal en de actie op podium wordt in het tweede deel doorbroken door close-ups op het grote projectiescherm dat de achterwand van het speelvlak vormt. Als in een soort van geheime biecht komen verlangens en dubbele agenda’s naar boven. De grootsheid en esthetiek van het beeld verhinderen echter dat we ons in vertrouwen genomen voelen en kunnen het gevoel van distantie niet doen verdwijnen. Dit neemt niet weg dat Cassiers’ spel met projecties een extra laag toevoegt aan de voorstelling. De spanning tussen het eerst getoonde ‘Het laatste avondmaal’ van Da Vinci, wanneer er nog rust en stabiliteit heerst, en het woelige werk van Ensor ‘De intocht van Christus’ op het moment van opstand, geeft subtiel een extra dimensie aan de gesprekken over kunst en realiteit.

Op de tonen van Wagner die live door de pianist Johan Bosser op podium gespeeld worden, kabbelt de opvoering verder. ‘De man zonder eigenschappen’ is snedig theater dat toch niet helemaal weet te overtuigen. Het gehoorzaamt aan al de regels, van visuele effecten tot de omgang met de tekst, die Cassiers al een hele tijd terug uiteen heeft gezet. Het is een degelijke voorstelling die jammer genoeg de lont niet vindt om de boel te doen branden.

Jesse Vanhoeck

© Cutting Edge -- 14 Jun 2010
images © Koen Broos

Reageer