Toneelhuis & Toneelgroep Amsterdam, ‘De dingen die voorbijgaan’

Wat de tijd niet slijten kan

Drie seizoenen, drie keer Louis Couperus: Toneelgroep Amsterdam laat het oeuvre van Nederlands’ belangrijkste auteur van een eeuw geleden geen stof vergaren. Na ‘De stille kracht’ is ‘Van oude mensen, de dingen die voorbijgaan’ aan de beurt, een roman over een familie die van binnenuit verteerd wordt door een schuld die nooit werd betaald. Grootmama Ottilie weet dat oude wonden zonder boetedoening vers blijven, maar omdat een biecht de familie ten gronde zou richten, verschuilt ze zich achter een façade van hardnekkig zwijgen.

De calvinistische verstomming die de voormalige kolonialen zich door de jaren heen als een tweede natuur hebben aangemeten, blijkt de ideale dekmantel voor een lust die niet paste binnen de tijdsgeest van zes decennia eerder. Grootmoeder Ottilie Dercksz zit in haar zetel en zwijgt in alle talen over de wroeging die haar al die tijd in de tang heeft gehouden. Het gevolg van haar koppig volgehouden stilte is evenwel dat haar kinderen zich aberrant gaan gedragen.

De onuitgesproken zinnelijkheid bij de moeder wordt perversie ten aanzien van hetzij kinderen (oom Anton), hetzij de eigen zonen (mama Ottilie). De rest van haar nageslacht incorporeert ofwel het berouw, dat zich als onbenoembare lichamelijke pijnen een weg naar buiten baant (oom Harold), ofwel transformeert de gewetensnood in starre devotie (tante Thérèse). In de laatste generatie zit tenslotte een hebzucht (Ina) en een nihilisme (Lot) gebeiteld, eigenschappen die bezien door de deterministische bril als een uitloper van de oorspronkelijke zonde moet worden geïnterpreteerd.

Wat is het leven nog waard als het natuurlijke proces van veroudering alleen maar afgrijzen opwekt? Mede omdat de tijdsgeest Lots seksualiteit in de weg staat, blijft hem niets anders over dan een bitter cynisme, waaraan hij slechts in de incesteuze wurggreep van zijn moeder kan ontsnappen.

Meer dan een dozijn personages meet Ivo van Hove in deze productie van Toneelhuis en Toneelgroep Amsterdam een eigen psychologie aan, en dat op slechts twee uur tijd. Het is een klein mirakel dat elk van de karakters zoveel kleur krijgt, ongeacht de sobere kostumering. In Koen Tachelets uitstekende bewerking wordt de persoonlijke laag van Lots onvermogen zich in zijn tijdsgewricht te nestelen natuurlijk verbonden met de morele dimensie van onafgeloste schuld. Scenograaf Jan Versweyveld situeert het geheel in een intrigerend soort voorgeborchte, een wachtkamer waarin de onherroepelijke werking van de tijd ruimtelijk zichtbaar wordt.

Harry de Wit boetseert op zijn beurt een soundtrack die het verstrijken van de tijd aanschouwelijk maakt voor de trommelvliezen. In de finale begeleidt hij Lots mistige profetie met al even mistige basklarinetklanken, terwijl een mist zich over de scène verspreidt om de dingen die voorbijgaan op te lossen. Op de achterwand laat van Hove een aan flarden geschoten spookstad zien, waarbij de slotmonoloog een verbluffend actuele allegorie lijkt voor wat momenteel een dagdagelijkse realiteit is in Aleppo.

Toch heeft het orgelpunt geen verpletterende impact, en wel omdat van Hove het einde van zijn voorstelling te vroeg inluidt. De apotheose dreigt kortom verloren te gaan in een mist die het concentratievermogen langzaam maar zeker aantast. Wat overigens de enige kanttekening is bij een erg efficiënte en hoogst esthetische regie, gedragen door een excellente cast. Een samenwerking om in te kaderen.

Details Podium
Wat de tijd niet slijt
Naar de roman van: Louis Couperus
Bewerking: Koen Tachelet
Regie: Ivo van Hove
Dramaturgie: Peter van Kraaij
Scenografie & licht: Jan Versweyveld
Video: Theunis Zijlstra
Muziek: Harry de Wit
Kostuums: An d'Huys
Choreografie: Koen Augustijnen
Spel: Aus Greidanus Jr., Abke Haring, Robert de Hoog, Katelijne Damen, Frieda Pittoors, Gijs Scholten van Aschat, Fred Goessens, Janni Goslinga, Hugo Koolschijn, Hans Kesting, Bart Slegers, Celia Nufaar, Maria Kraakman, Jip van den Dool, Luca Savazzi, Harry de Wit
Foto's: Jan Versweyveld
Productie: Toneelhuis, Toneelgroep Amsterdam
Co-productie: Ruhrtriënnale
Location:
Bourla Antwerpen
Datum opvoering:
2016-10-22 00:00:00
Datum premiere:
19/10/2016 u