Toneelgroep Amsterdam, 'Het jaar van de kreeft'

Een ballet van gedoemde hartstocht

Twee mensen, één gedeeld verlangen. En wat onzekerheid. Want zij doet dit eigenlijk niet. Zegt ze. Ondertussen staat de goesting om zich aan hem over te geven in haar ogen te lezen. Hij weet zich daardoor niet echt een houding te geven. Door de kieren en spleten van zijn lichaam giert niettemin een prille passie, de wil om met haar te zijn. Wie zoiets platvloers vindt klinken, kan waarschijnlijk niet geloven dat Luk Perceval de ontmoeting van twee gulzige lichamen lyrisch op scène brengt. Vulgair? Niets van! Waarom zou die primitieve staat van willen, die ons allemaal weer in kinderen verandert, trouwens geen poëzie kunnen zijn?

In 1972 veroorzaakte Hugo Claus met 'Het jaar van de kreeft' een kleine rel. Enkele critici schreven dat het een veredelde stationsroman was, pornografische neigingen incluis. Anderen zagen dan weer in dat Claus het had over de onkenbaarheid van liefde. Wat de protagonist precies bindt aan de hulpeloze, inconsistente, kwetsbare vrouw die eerst zijn minnares en later de reden van zijn bestaan wordt, blijft onuitgesproken. Dat moet een doelbewuste keuze zijn. Een weigering om een gevoel dat zich niet in de ratio van taal laat vatten op papier te zetten.

Alles willen opgeven voor tien minuten ellende met die ene vrouw: het is hoe Claus in een handvol woorden de onbegrijpelijke wetenschap van ‘iemand graag zien’ karakteriseert. Ondanks het engagement van het mannelijke karakter mag het echter niet zijn. Omdat zij zichzelf niet graag ziet, kan ze bij geen van haar mannen het gevoel van liefde oprecht beantwoorden. Het ontwaken van haar seksualiteit drijft haar eerst in de armen van het centrale personage, maar na verloop van tijd wordt deze bindende factor net verstikkend.

Voor hem ligt het seksuele register in het verlengde van zijn gevoelsleven, waardoor hij er steeds naar teruggrijpt. Omdat hij weet dat hij haar op dit spoor waarlijk kan raken, laat hij er zich stelselmatig meer en meer door meeslepen. Bijgevolg verandert de erotiek gaandeweg in neurose. Hij begint boeken te lezen over seksuele overredingskracht, zij zoekt uiteindelijk toevlucht bij iemand die haar niet continu herinnert aan het verlies van haar frigiditeit. Gedoemd om te falen, probeert de man hun relatie niettemin te redden. Dat lukt niet, maar hij blijft verankerd in dit moment. Dit was dus liefde. Niet te vatten. Maar heel zeker: liefde.

De manier waarop Claus het edele aan het instinctieve koppelt: het werkt de intensiteit van zijn roman alleen maar in de hand. Perceval voegt daar nog een hartroerend spoor aan toe, door voorbij het vernis van de beschaving te laten zien wat mensen echt zijn: zwetende, hongerige, imperfecte, onbehouwen figuren. Weerloos verlangend, en net daardoor prachtig. Gijs Scholten van Aschat en Maria Kraakman beelden dat overigens fantastisch uit. Het driftmatige gaat in hun ongewoon fysieke vertolkingen hand in hand met psychologie, die zich ook non-verbaal manifesteert.

Lonken en aftasten, buiten zinnen zijn en niet meer voor rede vatbaar: zelfs in het grote gebaar blijft dit acteursduo intiem. Dat staat dan weer in schril contrast met de met sekspoppen gevulde ruimte, die het ook voor de toeschouwer onmogelijk maakt het seksuele niet als overheersend en beklemmend te ervaren. Jeroen van Veens soundtrack nestelt zich overigens feilloos onder de acteurs. Zijn repetitieve cellen hebben eveneens iets dwangmatig, hoewel ze ook verluchten en elders intensifiëren. Ideale klankwolken dus om dit ballet van gedoemde hartstocht op te luisteren.

Details Podium
Een ballet van onmogelijke hartstocht
Tekst: Hugo Claus
Regie: Luk Perceval
Spel: Gijs Scholten van Aschat, Maria Kraakman
Compositie & muzikale uitvoering: Jeroen van Veen
Dramaturgie: Peter van Kraaij
Teksbewerking: Peter van Kraaij, Luk Perceval
Scenografie: Katrin Brack
Lichtontwerp: Mark van Denesse
Choreografie: Ted Stoffer
Kostuums: Annelies Vanlaere
Foto's: Sanne Peper
Gezelschap: Toneelgroep Amsterdam
Location:
De Singel Antwerpen
Datum opvoering:
2016-05-28 00:00:00