SkaGeN, ‘Slapend rijk’

Kapitalisme onder de kerktoren

Van het geloof in het goede naar het geloof in het eigene: het is Juli Zehs manier om het maatschappelijke kantelpunt na de Wende te parafraseren. In haar roman ‘Unterleuten’, in het Nederlands verschenen onder de titel ‘Ons soort mensen’, plaatst ze de zin voor het collectief als zwaartepunt van wijlen het gedachtengoed uit de DDR tegenover ongebreidelde hebzucht als uitvloeisel van een doorgeslagen neoliberale logica.

Duurzame energie, doorgaans het paradepaardje van diegenen die sceptisch tegenover de gevestigde kapitalistische orde staan, wordt in Zehs roman cynisch geclaimd om commerciële redenen. De illusie dankzij een windmolenpark slapend rijk te kunnen worden, brengt bijgevolg het slechtste in Unterleutens inwoners naar boven.

Terwijl de plot surft op een wedren naar het grote geld, een fenomeen dat de schrijfster met talloze intriges voedt, fileert Zeh de menselijke conditie schertsend als een klankkast van na-ijver en opportunisme. In de diepte davert ondertussen een fundamentele ideologische breuklijn uit de vorige eeuw, met name de ommezwaai van de gemeenschap naar het individu, en de notie dat die kentering de mens op zijn volle eenzaamheid heeft teruggeworpen.

Uitgekiende psychologie is niet Zehs methode om de wetmatigheden van een democratie die door de economie is opgekocht te verbeelden. Integendeel gebruikt ze een reeks archetypes, om via de tweespraak de botsing tussen morele en industriële principes te expliciteren. Stereotypie is met andere woorden een doelbewust stijlkenmerk dat de weerstand binnen de roman weghaalt en dat tegelijk de meer abstracte wrijvingen onmiddellijk aanschouwelijk maakt.

Wisselende perspectieven, van waaruit verschillende interpretaties van het doen en laten van de dorpsbewoners ontstaan, diepen de schijnbare eenvoud en de banaliteit van de portretteringen uit. Tot Unterleuten als gemeente het hele spectrum van de menselijke gesteldheid gaat omvatten. Gaandeweg blijkt hoe secuur Zeh aan haar karakters heeft gevijld. Is ‘Ons soort mensen’ gecreëerd vanuit een schets die almaar verder verfijnd werd, dan blijft ‘Slapend rijk’ als opvoering helaas hangen in een schelmachtig theatraal register.

In haar bewerking voor het toneel heeft SkaGeN het idioom van de roman niet getemperd, maar verder uitvergroot. Waar het potsierlijke zich reeds in de tekst manifesteert, is er vormelijk echter geen ruimte meer voor het op de spits drijven van dezelfde hyperbool. Net dat is de cruciale fout die de ploeg begaat: op dezelfde zogezegd geestige nagel blijven kloppen, tot de personages niet langer het typevoorbeeld zijn van een echt mens, maar integendeel slechts het bordkartonnen aftreksel van het idee van een mens voorstellen.

Het nadrukkelijke hengelen naar gelach werkt vermoeiend, en staat de thematiek van het boek zelfs in de weg. Het improvisatoir-creatieve register dat de cast visueel probeert toe te voegen, smoort bovendien elke reflectie. Meer nog: de humor van het bronmateriaal heeft er onder te lijden. Net zoals een goede mop pas werkt als de vertolker zich niet bij voorbaat in hilariteit hult, zo tast de extravagante stijl van de hele cast de waarde van Zehs bronmateriaal aan.

‘Slapend rijk’ ontspoort niet gaandeweg, maar kampt met onstabiele grondvesten. Een nauwkeuriger onderzoek van de taal van de roman had raffinement tot leidend principe moeten maken, in plaats van kolderieke uitbundigheid. Of zouden de makers tijdens het leesproces vergeten zijn verder te kijken dan het vermaak, hoewel dat slechts Zehs dekmantel is voor beschouwing?

Details Podium
Kapitalisme onder de kerktoren
Naar de roman 'Unterleuten' van: Juli Zeh
Van & met: Valentijn Dhaenens, Korneel Hamers, Clara van den Broek, Mathijs F Scheepers, Lois Brochez, Marjan De Schutter
Kostuums: Barbara De Laere
Lichtontwerp: Mark van Denesse
Foto's: Wendy Marijnissen
Productie: SKaGeN
Location:
Minnemeers Gent
Datum opvoering:
2018-03-07 00:00:00
Datum premiere:
01/03/2018 u