Opera Vlaanderen, ‘Satyagraha’

Geeuwen om Gandhi

Geweldloos verzet: been there, done that? Vergeet het. In tijden waarin zelfs burgerbewegingen een spoor van vernieling denken nodig te hebben om gewicht in de politieke schaal te werpen, is Gandhi’s adagium niet minder actueel dan ruim een eeuw geleden. Diens satyagraha, een conceptueel kader dat burgerlijke ongehoorzaamheid propageert jegens een onrechtvaardige maatschappelijke orde, heeft sinds haar ontstaan tallozen geïnspireerd. Is vreedzaam protest per slot van rekening niet een van de krachtigste wapens van een democratisch georganiseerde samenleving? De bezielers van de klimaatmars eerder vandaag geloven alvast van wel. Net als Philip Glass, die uit Gandhi’s filosofie bijna vier decennia geleden een opera destilleerde.

In veel opzichten is ‘Satyagraha’ atypisch. Het libretto, dat bestaat uit fragmenten van het Hindoeïstische epos 'Bhagavad Gita', wijst verhalende continuïteit af. Niettemin legde de componist enkele contextuele pijlers vast in de partituur, waarvan de verschillende delen refereren naar episodes uit Gandhi’s leven in Zuid-Afrika. De scenische handeling en de in het Sanskriet gezongen tekst vallen echter nooit samen, wat betekent dat regisseurs een midden moeten zien te vinden tussen biografie en ideeënleer. Sidi Larbi Cherkaoui klaart de klus aan de hand van een choreografie waarin het principe van verzet zich, parallel aan de continue deining van Glass’ muziek, transponeert naar een oneindige beweging. In die abstract-geësthetiseerde afbeelding van lijden, onrecht en samenhorigheid bedt hij een narratief in dat verwijst naar enkele mijlpalen uit Gandhi’s bestaan, precies zoals Glass voor ogen had. Zo worden een poging tot steniging en een publieke verbranding van identiteitspapieren fraai op de bühne gezet. 

Een akte van geweld wordt in handen van Cherkaoui evenwel een delicaat geconcipieerde vertoning. Dat maakt zijn lezing geheel ongevaarlijk, en de vraag rijst of Gandhi’s morele appel een dergelijke esthetisering verdraagt. Anders gezegd: is het niet de opdracht van een regisseur om de historische feiten aan de realiteit van vandaag te koppelen, zodat satyagraha als geste van actief protest opnieuw betekenis krijgt? Cherkaoui’s enscenering is eigenlijk meer een escapistische vlucht dan een urgente uitnodiging om onrecht aan te kaarten, want ze sluit de realiteit buiten en ze herleidt de kunst tot een geruststellend tegengewicht voor een werkelijkheid die vreedzaam engagement nochtans meer dan ooit nodig heeft.

Uiteraard is de vraag naar de verhouding tussen kunst en werkelijkheid nooit absoluut: het is de kunstenaar die bepaalt of het podium een plaats is waar de realiteit direct mee resoneert of niet. Binnen een werk waarin ‘waarheid’ een leidend principe vormt, wringt het echter dat Cherkaoui pas in het laatste bedrijf de registers opentrekt naar verdrukte minderheden in het algemeen. Begeleid van Glass’ extreem monochrome idioom is het bovendien een vergissing om zich te bedienen van een vorm waarin ook wat verwerpelijk is zich geraffineerd voordoet, en dus als smakelijke eenheidsworst naar binnen glijdt. Glass’ less is more-paradigma, dat zelden ontroert, doet overigens niet minder wereldvreemd aan. Wie verdraagt dat schier eindeloos herkauwen van een handvol muzikale parameters eigenlijk? Is de partituur niet de negatie van ontwikkeling als grondslag van de klassieke muziek? Kortom, verwijzen operahuizen hun rechtmatige bestaan, gefundeerd op het in stand houden van een relevante traditie, niet naar de prullenmand wanneer ze Glass’ antiretoriek in de armen sluiten?

Details Podium
Geeuwen om Gandhi
Dirigent: Koen Kessels
Regie & choreografie: Sidi Larbi Cherkaoui
Decor: Henrik Ahr
Kostuums: Jan-Jan Van Essche
Belichting: Roland Edrich
Koorleiding: Jan Schweiger
Zang: Peter Tantsits, Tineke Van Ingelgem, Raehann Bryce-Davis, Rihab Chaieb, Denzil Delaere, Justin Hopkins, Mari Moriya, Robin Adams, Justin Hopkins
Copyright foto's: Rahi Rezvani
Orkest: Symfonisch Orkest Opera Vlaanderen
Koor: Koor Opera Vlaanderen
Dans: Eastman, Ballet Vlaanderen
Location:
Opera Gent
Datum opvoering:
2018-12-01 00:00:00
Datum premiere:
18/11/2018 u