Opera Vlaanderen, ‘Les bienveillantes’

Een breuk met de wereld

Weinig romans deden sinds de eeuwwisseling evenveel stof opwaaien als Jonathan Littells ‘De welwillenden’. Waarom? Omdat de auteur in zijn vuistdikke roman de Tweede Wereldoorlog onder de loep neemt vanuit het perspectief van een SS’er. Over de schouder van protagonist Max Aue gluurt de lezer naar executies, verhangingen en massamoorden. Deze ontwrichten het personage langzaam maar zeker, tot hij in waanzin lijkt te vervallen. Toch beweert Aue als weldenkend man dat anderen in zijn plaats hetzelfde zouden doen. Sinds Eichmanns proces, waarop het nazi-kopstuk liet verstaan dat hem alleen ten laste kon worden gelegd dat hij bevelen had opgevolgd, duikt de vraag naar het daderschap met regelmaat op in de kunst. Is de demarcatie tussen medeplichtigen en slachtoffers zo absoluut als we graag geloven?

In Littells roman loodst Aue de lezer langs enkele van de grootste gruweldaden uit de Tweede Wereldoorlog. Tegenover deze macroscopische blik, de historische dimensie, komt evenwel een microscopische te staan, met name Aues biografie. Als homoseksueel past de protagonist van meet af aan niet in de retoriek van het Derde Rijk. Aanvallen van braken en diarree zijn een lichamelijke blijk van discongruentie, en dus mogelijks een vorm van wroeging. Dit onuitsprekelijke afgrijzen maakt het personage, dat door omstandigheden een monster is geworden, terug tot mens. Littell drijft de obsceniteit overigens op de spits door haar in perversie te laten uitmonden. Getriggerd door Aues weerzien met zijn zus Una, waartoe hij zich incestueus verhoudt, komen liefde en verderf samen als metafoor voor diens tilt geslagen morele kompas.

Deze omgekeerde Bildung – eigenlijk een aftakelingsproces richting waanzin – naar de bühne vertalen, is een haast onmogelijke opdracht. Zeker binnen de opera, waar spaarzaam moet omgesprongen worden met woorden, betekent adapteren evenveel als schrappen, schrappen en nog eens schrappen. Om onduidelijke redenen legt librettist Händl Klaus de nadruk op het minst interessante stuk van Littells roman, namelijk op Aues geestelijke verloedering. Die focus verdringt de schuldvraag naar de achtergrond, en dat is een vergissing. Het raamwerk van oorlogsgruwel is immers noodzakelijk om te kunnen empathiseren met wat Aue doormaakt. Klaus’ bewerking holt het personage echter uit tot een leeg omhulsel, een onhandige kapstok voor een regie vol schunnigheden en een partituur als een heksenketel.

Calixto Bieito maakt er geen geheim van dat choqueren hem beter ligt dan fraaie plaatjes tonen. Uit het werk dat hij al voor Opera Vlaanderen mocht regisseren, bleek nochtans dat de Spanjaard zijn visuele excessen ent op zinvolle betekenislagen. In ‘Les bienveillantes’ krijgen de hem typerende uitspattingen evenwel iets potsierlijk. Vooral het koor, dat erotische en moorddadige affecten stelselmatig uitvergroot, verhindert Littells weliswaar onorthodoxe poging om Aue als kwetsbaar individu op te voeren. Zodoende verdrinkt de filosofische onderstroom die ‘De welwillenden’ in ijltempo tot klassieker heeft gekatapulteerd in de breed over de scène uitgesmeerde drek.

Even tergend is de keuze van componist Hèctor Parra om de handeling te onderstrepen met een sonore nachtmerrie. De partituur hangt van de botsende klankvelden aan elkaar, waarbij Parra er niet om verlegen zit via oorverdovende volumes en ijzingwekkende elektronica horroreffecten te bereiken. Kunnen we de strijdbijl met de esthetica niet voor eens en voor altijd begraven – in de geest van wat onze tijd aan kunst nodig heeft?

Details Podium
Een breuk met de wereld
Muzikale leiding: Peter Rundel
Regie: Calixto Bieito
Scenografie: Rebecca Ringst
Licht: Michael Bauer
Kostuums: Ingo Krügler
Dramaturgie: Luc Joosten
Koorleiding: Jan Schweiger
Cast: Peter Tantsits, Rachel Harnisch , Natascha Petrinsky, David Alegret, Gianluca Zampieri, Günter Papendell, Michael J. Scott, Donald Thomson, Claudio Otelli , Hanne Roos, Maria Fiselier, Denzil Delaere, Kris Belligh, Sandra Paelinck, Erik Dello, Dejan Toshev, Mark Gough
Copyright foto's: Annemie Augustijns
Orkest: Symfonisch Orkest Opera Vlaanderen
Koor: Koor Opera Vlaanderen
Location:
Opera Antwerpen
Datum opvoering:
2019-04-28 00:00:00
Datum premiere:
24/04/2019 u