Ivo Van Hove & Muziektheater Transparant, ‘The diary of one who disappeared’

Nostalgie naar nooit

Wint een werk aan betekenis wanneer men de biografische context kent? In sommige gevallen wel. Janáčeks 'Dagboek van een verdwenene' vormt er een voorbeeld van. Hoewel de partituur op zichzelf staat, is het verre van triviaal zich te realiseren dat er een parallel bestaat tussen het libretto en het leven van de componist zelf. Ook Janáček zag zich immers geconfronteerd met een onmogelijke liefde, voor een vrouw die maar liefst 37 jaar jonger was. Haar bezwangering, die in werkelijkheid nooit plaatsvond, vormt een sleutelmoment in een liedcyclus met absolute romantische liefde als voornaamste thema.

Deze geënsceneerde versie van ‘Zápisník zmizelého’ telt eigenlijk drie lagen. De eerste bestaat uit wat Janáček heeft nagelaten, de tweede uit het antwoord dat Annelies Van Parys in opdracht van Muziektheater Transparant componeerde, de derde uit een theatrale setting. Hugo Koolschijn, nu ongeveer drie decennia lid van Toneelgroep Amsterdam, speelt een fotograaf op leeftijd, iemand die letterlijk leeft tussen beelden van vroeger. Eerder lichamelijk dan talig probeert Van Hove het torment van de oudere kunstenaar uit te drukken, wat in de passages waarin Koolschijn met de jongere Zefka probeert samen te vallen, leidt tot tableaux die tegelijk wulps en teder zijn.

Men ziet een man die verdwaalt in zijn eigen geheugen, heen en weer geworpen tussen feiten en niet vervulde verlangens. Door de protagonist te ontdubbelen in een zanger en acteur, zorgt Van Hove ervoor dat heden en verleden, waarheid en verzinsel, kunstenaar en werk door elkaar gaan lopen. Met een handvol fragmenten uit Janáčeks brieven expliciteert de regisseur bovendien de link tussen biografie en werk. Adembenemend is trouwens het begin van de voorstelling, waarin het vrouwelijke personage vanuit de volslagen stilte van haar dagelijkse routines de harmonie ontdekt. Do, re, mi, fa, sol, la, si: het betekent haar ontmoeting met de onbegrensde afmetingen van zijn liefde.

Net als Van Hove voelde Van Parys niet de behoefte verregaand af te wijken van het origineel. Haar 'Tagebuch' vertrekt letterlijk vanuit Janáčeks nalatenschap, om er zich vervolgens langzaam maar zeker van los te maken. Die beweging, vanuit de traditie naar de eigen stem, zit vlekkeloos ingebed in de oorspronkelijke partituur. Van Parys’ commentaar betekent daarenboven een emancipatie van het gevoelsleven. Niet alleen het mannelijke, maar ook het vrouwelijke perspectief wordt dankzij haar repliek immers ontplooid. Van Parys’ dimensieverbreding voegt dus iets wezenlijks toe, daar waar Van Hove's ingrepen vooral de grondstoffen in de verf zetten.

Spijtig is dat Koolschijn amper tekst heeft, waardoor zijn psychologische typering geen grote impact kan hebben. Tenor Ed Lyon verdient evenwel alle lof. Hij straalt zowel vocaal als fysiek autoriteit uit, hetgeen hij in zijn vertolking aan kwetsbaarheid koppelt. Pianiste Lada Valešová is daarentegen zoekende. Haar partijen missen af en toe doortastendheid. Verder heeft mezzo Marie Hamard niet de finesse van Lyon. Het trio Trees Beckwé, Isabelle Jacques en Raphaële Nsunda Nluti moet ten slotte nog groeien.

In Jan Versweyvelds eens te meer schitterende decor, waarin het lichtplan de barometer is waaraan de affecten afgelezen kunnen worden, wint het dramatisch potentieel echter aan kracht, ongeacht voornoemde kanttekeningen. Desondanks had Van Hove het narratief uitvoeriger kunnen uitwerken en het thema van ontheemding meer mogen ontwikkelen. Het had van 'The diary of one who disappeared' een van de hoogtepunten van het seizoen kunnen maken.

Details Podium
Nostalgie naar nooit
Muziek: Leoš Janáček, Annelies Van Parys
Regie: Ivo van Hove
Decor- & lichtontwerp: Jan Versweyveld
Kostuums: An d'Huys
Dramaturgie: Krystian Lada
Zang: Ed Lyon, Marie Hamard, Trees Beckwé, Isabelle Jacques, Raphaële Nsunda Nluti
Spel: Hugo Koolschijn
Piano: Lada Valešová
Foto's: Jan Versweyveld
Promobeeld: Laura Makabresku
Productie: Muziektheater Transparant
Gezien & gehoord in het kader van: KlaraFestival
Location:
Kaaitheater Brussel
Datum opvoering:
2017-03-11 00:00:00
Datum premiere:
11/03/2017 u