Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks & Riccardo Muti, Kölner Philharmonie

Hoe bestendig is ons 'lux aeterna'?

Dies irae – dag van toorn. Maar liefst 25 000 demonstranten overspoelen op zaterdag 4 november de straten van Bonn, waar twee dagen later de 23e klimaatconferentie van start gaat. De actievoerders pleiten voor een groener beleid, een politiek die gehoorzaamt aan een duurzame logica in plaats van krampachtig electorale belangen in het vizier te houden. Diezelfde avond strijkt Riccardo Muti neer in de Kölner Philharmonie, slechts een boogscheut verwijderd van de voormalige hoofdstad van de Bundesrepublik. Toeval of niet, maar op het programma staat het requiem van Giuseppe Verdi. Onder de gegeven omstandigheden lijkt het een elegie op de ecologische realiteit. Quantus tremor est futurus?

Beteuterde gezichten aan de avondkassa. Al weken is het concert uitverkocht. Geen toeval, want Verdi’s requiem is een van de werken waar Muti zich sinds jaar en dag mee profileert. Legendarisch is zijn opname met de Philharmonia Orchestra, maar ook zijn interpretaties als aanvoerder van het Orchestra del Teatro alla Scala en de Chicago Symphony Orchestra worden wereldwijd fel gesmaakt. Als geen ander weet de dirigent immers Verdi’s karakteristiek dramatische register te vertalen naar een religieuze context.

De partituur van deze requiemmis leunt ongewoon dicht aan bij de wereld waarin Verdi zich het meest thuis voelde, met name die van de opera. De manier waarop het devote en het menselijke register tot een symbiose worden gebracht, geldt nog steeds als ongeëvenaard. Waar dirigenten dikwijls een evenwicht lijken te zoeken tussen de twee voornoemde dimensies, kiest Muti echter voor een radicaal andere insteek. Hij benadert het christelijke en het universeel humanistische niet als gescheiden entiteiten, maar integendeel wendt hij de invoelbare pathetiek van het menselijke spoor aan om het overkoepelend katholieke verhaal gestalte te geven.

Vanuit doorwrocht lijden ervaart het publiek als het ware de genese van een transcendente troost, waarbij de kamermuzikale intimiteit van de solisten symbool staat voor het eerste en de tutti’s voor het tweede. Ook deze tweedeling is bij Muti evenwel artificieel. Centraal in het orkestapparaat situeert hij immers de houtblazers, wier warme interventies een brug vormen naar de stemmen. Door ongewoon zorgvuldig te fraseren, construeert de dirigent bovendien een narratief dat op elk moment met de toehoorder communiceert. Zuchtende strijkers, briesende blazers, slagwerk dat een spectrum beslaat van fluisteren tot gieren: nooit maakt Muti de organische orkestpartij ondergeschikt aan het vocale kwartet. Zo staat het besef van eindigheid op elk moment in perspectief tegenover de belofte van eeuwigheid. Zo wordt de mens gelouterd in het altijddurende heden van zijn existentiële worsteling.

De nauwkeurigheid waarmee het Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks de detaillistische aanwijzingen van Muti als vanzelfsprekend weet te verklanken: het pleit nog maar eens voor haar status als een van de meest vooraanstaande orkesten op mondiale schaal. Bas Riccardo Zanellato schippert daarenboven fantastisch tussen een zalvend, lyrisch timbre en een meer formeel charisma. Tenor Francesco Meli en mezzo Anita Rachvelishvili zetten vooral in op kwetsbaarheid, wat emotioneel maximaal effect ressorteert. Sopraan Krassimira Stoyanova brengt het stuk ten slotte tot een onwerelds mooi culminatiepunt.

Libera me. De finale smeekbede van de sopraan is een weeklacht van Moeder Aarde, een appel om onze planeet eindelijk uit de ketenen van haar moordende ontginning te bevrijden. Wanneer beginnen we eraan?

Details Concerten
Verdi in @koelnmusik (*****): elegie op de ecologische realiteit #Bonn
Concert datum:
04/11/2017
Dirigent: Riccardo Muti
Solisten: Krassimira Stoyanova, Anita Rachvelishvili, Francesco Meli & Riccardo Zanellato
Koorleiding: Howard Arman
Koor: Chor des Bayerischen Rundfunks
Orkest: Symphonieorchester des Bayerischen Rundfunks
Copyright foto: Silvia Lelli