Karel Eykman, 'Reinaert de Vos'

Karel Eykman, 'Reinaert de Vos' (2008)

Vossenstreken

‘Als de vos de passie preekt, boer pas op je kippen' en ‘Een vos verliest wel zijn haren, maar niet zijn streken' zijn maar twee van de vele spreekwoorden met een vos in de hoofdrol die in de Nederlandse taal zijn doorgedrongen. Dat de vos zoveel wantrouwen oproept, is niet echt verwonderlijk want al zo'n 750 jaar maakt het verhaal ‘Van den vos Reynaerde' deel uit van ons cultureel erfgoed. De sluwe vos (nog een spreekwoord!) leeft al eeuwenlang verder in romans, films en theaterstukken. Onlangs werd hij nog opgevoerd in het ‘Suske en Wiske'-album ‘De rebelse Reinaert' en nu heeft de Nederlandse dichter en kinderboekenschrijver Karel Eykman een nieuwe vertaling van het epische meesterwerk uit de Middeleeuwse Nederlandse literatuur geschreven.

De wortels van het verhaal gaan terug tot de ‘Ysengrius', een Latijns dierenverhaal dat rond 1148 in Gent werd geschreven. Meerdere verhalen uit die ‘Ysengrius' zouden later in het Frans uitgewerkt worden tot op zichzelf staande verhalen die men de ‘Roman de Renart' noemde. Een zekere Willem heeft vervolgens ‘Le plaid', één van de verhalen uit de ‘Roman de Renart', naar het Nederlands vertaald en zo de basis gelegd voor het van generatie op generatie doorgegeven ‘Van den Vos Reynaerde'-verhaal.

Het epos verhaalt over een hofdag in het dierenrijk waarop alle dieren bij koning Nobel komen klagen over de misdaden van Reinaert de vos. De koning stuurt achtereenvolgens twee bodes om Reinaert te dagvaarden, maar zowel Bruun de beer als Tibeert de kater komen van een kale reis en meer dood dan levend alleen terug in het paleis aan. Grimbeert de das slaagt er wel in om Reinaert mee naar de koning te tronen, die de berouwvolle vos ter dood veroordeelt. Terwijl Bruun, Tibeert en Isengrijn de wolf - de drie aartsvijanden van Reinaert - de galg in orde brengen, probeert de listige vos om de koning alsnog van zijn onschuld te overtuigen. Hij draait hem een rad voor de ogen door te pochen over de vindplaats van een grote schat en slaagt erin om met een list te ontsnappen en wraak te nemen op de dieren die hem bijna aan de galg hadden gepraat.

Op het eerste gezicht lijkt het een simpel dierenverhaal, maar zoals zo vaak bedriegt de schijn ook in dit geval. De meesterlijke leugenaar Reinaert staat symbool voor de mensenmaatschappij waarin ondeugden als hoogmoed, hebzucht en wellust welig tieren. De mens is immers - zoals Reinaert-kenner Rik van Daele in het nawoord bij dit boek betoogt - ‘een beest in het diepst van zijn gedachten'.

Naast een verhaal met een morele boodschap is ‘Reinaert de Vos' vooral ook een literaire delicatesse. De tekst werd gecomponeerd binnen een lange orale traditie en is dus in de eerste plaats bedoeld om voor te lezen. Dat merk je niet alleen aan de vaak bezwerende - bijna muzikale - versregels, maar ook aan het feit dat de auteur zijn (denkbeeldig) luisterend publiek vaak instructies geeft en regelmatig al samenvat wat er verder in het verhaal gaat gebeuren.

Het Reinaert-verhaal is een mooi voorbeeld van hoe taalvirtuositeit ook in onze maatschappij nog steeds als een wapen misbruikt kan worden. Door zijn vlotte tong slaagt de vos erin om zijn opponenten te verleiden en te misleiden en het pleit in zijn voordeel te beslechten: ‘Nog nooit hoorde men zulke mooie, / gloedvolle woorden van een dier / als tussen Reinaert en de anderen hier'.

Karel Eykman verdient dus alle lof voor zijn fraaie vertaling van ‘Reinaert de Vos', die ervoor zorgt dat alweer een nieuwe generatie kennis kan maken met het universele Reinaert-verhaal. Er huist immers een vos in elk van ons.

Erwin Tommissen