Tom McCarthy, 'Dat wat overblijft'

Tom McCarthy, 'Dat wat overblijft' (2009)

Spiegeltje spiegeltje...

Wat als? Het gedachte-experiment is voor veel schrijvers een dankbaar uitgangspunt. Vooral José Saramago kwam de laatste decennia op de proppen met originele vondsten. Wat als iedereen eensklaps blind wordt? Of blanco stemt? Wat als je jezelf in een anonieme huurvideo herkent?

De Brit Tom McCarthy besluit het niet zo ver te zoeken en recycleert een bijzonder populaire dagdroom tot een huiveringwekkend roman. Wat als je op een dag schandalig rijk wordt? Het overkomt het naamloos hoofdpersonage uit 'Dat wat overblijft'. Zijn fortuin komt letterlijk uit de lucht gevallen. Over het hoe en waarom kan hij niks kwijt maar na een lange revalidatie stapt hij het ziekenhuis buiten met een schadevergoeding van achteneenhalf miljoen pond.

Desondanks slaagt hij er niet in zijn oude leventje te hervatten. Zijn Amerikaanse vriendin verveelt hem en zijn kameraad Greg blijkt een brallerige zuiplap. Maar bovenal voelt zijn leven tweedehands aan. Omdat hij tijdens de revalidatie alles opnieuw moest leren, ervaart hij zijn bewegingen als te doordacht, geconstrueerd. En wat met al dat geld?

Net als complete lethargie om de hoek loert, beleeft hij op een anoniem feestje een openbaring. In de badkamer ontdekt hij een scheur in het plafond die meteen een hele stroom herinneringen oproept. Hij ziet een oud gebouw, met dezelfde scheur in het plafond van de badkamer, met de opstijgende geur van gebakken lever, met haperende pianomuziek op de achtergrond, met zwarte katten op het dak. Geheugenpsychologen zouden van het Proust-fenomeen spreken; één klein incident ontketent een oncontroleerbare lawine aan herinneringen.

Hij besluit die herinnering her op te voeren. Tot in het kleinste detail. Met de hulp van een fixer koopt hij gebouwen op, huurt acteurs, schakelt decorbouwers in en reconstrueert zijn herinnering om er dan in rond te lopen. Het werkt: de valsheid van zijn bestaan verdwijnt. De tinteling van authenticiteit blijkt meteen bijzonder verslavend.

Een bezoekje aan de garage volgt: een roterend team acteurs moet de scène in een eindeloze loop naspelen zodat hij op elk moment van de dag opnieuw kan toekijken hoe zijn autoband gestopt wordt. Zijn eigen persoonlijke soap, een eeuwigdurende herhaling van één moment. De herbelevingen blijken echter nefast voor zijn brein en hij raakt regelmatig in urenlange trances. De drang wordt groter. Zijn heropvoeringsdorst is niet meer te lessen. Natuurlijk loopt het gruwelijk mis.

De spannende roman is veel meer dan de uitwerking van een leuke gimmick. De obsessie van het hoofdpersonage dient als kapstok voor allerhande beschouwingen over de echtheid van de dingen, over het plooibare geheugen, de juiste betekenis van woorden. Geen gortdroge academische uitweidingen evenwel; McCarthy laat ons aan de lijve voelen wat hij bedoelt via ontwrichtende beschrijvingen en hilarische voorbeelden. De lezer wordt meegezogen in het fascinerend avontuur en supportert aanvankelijk voor de megalomane plannen van het hoofdpersonage. Hij maakt onze dagdromen letterlijk waar. De vraag is hoe ver we hem kunnen blijven volgen in zijn zoektocht naar de perfecte herinnering.

Bizar genoeg heeft Tom McCarthy moeten knokken om dit onthutsende boek op de markt te krijgen. 'Dat wat overblijft' leest nochtans als een intelligente thriller - denk aan 'The game' - en blijkt tegelijk ook nog eens een meerlagige allegorische roman te zijn. Want is de passie voor schaamteloze reproductie van de werkelijkheid ook niet meteen één grote metafoor voor het schrijverschap? Welkom in het spiegelpaleis.

Roderik Six