Leon De Winter, 'Het recht op terugkeer'

Leon De Winter, 'Het recht op terugkeer' (2008)

Het toppunt van uitzichtloosheid

Is het zijn joodse afkomst of beschikt auteur en regisseur Leon De Winter over een glazen bol? Met ‘Het recht op terugkeer’ schreef De Winter een somber verhaal tegen een achtergrond van wat wel eens het toekomstige Israël zou kunnen zijn. Een zwaar beveiligde stadstaat genaamd Tel Aviv, waar aanslagen er ondanks alle veiligheidsmaatregelen anno 2024 niet op verminderen.

Het is dat Tel Aviv dat professor Bram Manheim twintig jaar eerder achter zich liet om te gaan lesgeven aan de vredige universiteit van Princeton in de VS. Met het oog op een rooskleurige toekomst voor zijn gezinnetje. Een droom die aan diggelen spat wanneer zijn vierjarige zoontje Bennie plots verdwijnt. De gebeurtenis haalt Manheims leven hopeloos overhoop, niet voor het eerst en niet voor het laatst. De Winter slingert zijn hoofdpersonage van volmaakt geluk naar de diepste afgrond, van decadente luxe naar bittere armoede, van 2024 naar 2004 en van Californië naar Tel Aviv. En weer terug. De auteur trekt op die manier de zin van het leven in twijfel: gezien zijn afkomst en het Israëlisch-Palestijnse conflict een vaak weerkerend onderwerp in zijn boeken, wat hem van tijd tot tijd een vergelijking met Kafka oplevert.

De rijke verbeelding van De Winter doet je soms wel vraagtekens plaatsen bij de geloofwaardigheid van dit boek. Zo doet de Russische president/premier Poetin er nog eens twaalf jaar bij, zijn helikopters binnen twintig jaar volstrekt geluidloos, is Jeruzalem Palestijns gebied en wordt bij het binnen- en buitengaan van Israël getest of je DNA al dan niet joods is. Tegelijk is het een manier om ook een vleugje (zwarte) humor te stoppen in een verhaal vol angst en vervreemding. En wie De Winter misplaatst favoritisme verwijt: het toekomstbeeld dat hij van Israël schetst, lijkt ons niet bepaald het paradijs dat een zelfmoordterrorist voor ogen heeft.

Maar hoewel de gebeurtenissen elkaar vrij snel opvolgen, de tijdssprongen in het verhaal het tempo ten goede komen en de talrijke details de spanning opbouwen, heb je soms het gevoel dat de schrijver bij momenten te lang ter plaatse blijft trappelen. De aanloop naar de uiteindelijke ontnuchterende climax, duurt zo lang dat wellicht niet iedereen de rit uitzit, al loont het zeker de moeite om dat wel te doen.

Waarom ‘Het recht op terugkeer’ de AKO literatuurprijs gaat winnen? Omdat, zoals De Winter zelf terecht opmerkt, er twee Vlamingen in de jury zitten, die misschien niet zo afkerig staan tegenover zijn werk als zijn landgenoten uit het literaire milieu. Waarom dit boek het niet gaat halen? Omdat De Winter in zekere zin de Nederlandse Brusselmans is: hij heeft een eigen publiek, maar heeft - op een uitzondering na - nog nooit een prijs gewonnen.

Luk Vilain