Uwe Timm, 'Icarië'

Sublieme roman over de reikwijdte van vriendschap in tijden van oorlog

April 1945. De oorlog is net ten einde. We bevinden ons ergens tussen het instorten van de oude orde en de opbouw van een nieuw Europa. De Amerikaanse officier Michael Hanssen wordt naar Duitsland gestuurd om onderzoek te doen naar het werk en ideeën van Alfred Ploetz. Die was een van de grondleggers van de eugenetica en stond daarmee aan de wieg van de rassentheorieën die, eens omarmd door de nazi’s, een genocide van ongekende grootte teweegbrachten. Het gaf Hitler de nodige argumenten om af te reken met Joden, zigeuners, zieken, gehandicapten, homoseksuelen.

Ploetz is dood, maar diens jeugdvriend, Karl Wagner, die doorheen de jaren van Ploetz vervreemdde, is er nog wel. Wat volgt, is een vraaggesprek met Wagner dat enkele weken duurt. Naarmate het boek vordert, verschuift de focus van Ploetz naar Wagner. Beiden begonnen als overtuigd communist, maar na een bezoek vol teleurstellingen aan een communistische commune in de VS, concludeerde Ploetz dat met enkel ideologie zijn perfecte samenleving niet levensvatbaar was. Er moet ook ingegrepen worden op biologische processen. Via de voortplanting kan de perfectie worden nagestreefd. Ploetz’ ideeën worden gretig door de nazi’s gerecupereerd. Wagner zet zich ertegen af en betaalt een hoge prijs.

Wat nergens expliciet gemeld wordt, maar wel belangrijk is om te weten: Ploetz is de grootvader van Timms vrouw. Vier decennia worstelde Timm met het format om diens verhaal te doen. Deze roman doet al dat zoekwerk eer aan. Het is een meticuleus samengestelde roman, die overloopt van historische details, zonder belerend te worden. Het verhaal van Wagner is dat van een man die door de onderstroom van de geschiedenis wordt meegesleurd en niet kan ontsnappen. Het verhaal van velen die WOII meemaakten, eigenlijk.

Timm kiest niet voor een zwart-wit-, of wij-zij-verhaal. Alle personages, en dat maakt dit boek zo sterk, hebben hun kleine kantjes. Want wat te denken van Hanssen die als overwinnaar, zonder scrupules,  een kasteel en auto vordert. Wat blijft er over van de superioriteit van de winnaars, als je zonder je vragen te stellen, aanspraak maakt op wat je maar denkt nodig te hebben. Maar ook de Duitse weduwe die Hanssen bemind, zijn kortstondige liefje in de VS, zijn Amerikaanse minnares, ze hebben allen hun kleine kantjes en eigen agenda’s. Zelfs Wagner die de hele tijd zijn idealen is blijven volgen, kan maar moeilijk afscheid nemen van zijn vroegere vriend Ploetz. Het zware woord ‘vriend’ hangt een hele tijd als een donkere schaduw over de roman.

Uwe Timm blijkt opnieuw een meesterverteller te zijn. Straffe scènes wisselen moeiteloos af met de realiteit van WOII. De veertig jaren onderzoek en de daarbij opgedane kennis worden met exacte doses in het verhaal geïnjecteerd. Het resultaat is een fascinerende vertelling met tot de verbeelding sprekende, ambiguë, karakters en een hoop onvergetelijke scènes. Iedereen in het boek worstelt met de realiteit, met het verleden, met de toekomst. Zoals iedereen in het echte leven, quoi. Tel daarbij de pertinente vragen over de ethiek en slagkracht van wetenschap en hoe de toekomst na een oorlog terug vorm te geven op en je krijgt een prachtige roman die nog lang nazindert.

Details Fictie
Auteur: Uwe Timm
vertaald door: Gerrit Bussink
Uitgeverij: Podium
Jaar:
2018
Aantal pagina's:
444