Sander Bax, 'De literatuur draait door'

Lezen in tijden van media

Dit boek is een helder hoorcollege waarin Sander Bax op een erg vermakelijk en toegankelijke manier aantoont hoe hedendaagse verschuivingen niet alleen onze manier van lezen beïnvloeden, maar ook de boeken zelf. Op een weergaloze manier fileert hij het spel dat sommige succesauteurs met de media spelen en legt hij bloot hoe imago’s geconstrueerd worden en hoe de wetten van de massamedia inspelen op de wereld van de literatuur. Het boek is academisch onderbouwd (de noten en de bibliografie zijn samen goed voor 50 bladzijden) maar blijft toch erg ‘leesbaar’ – om een modewoord dat Bax in het boek noemt te gebruiken.  

Toen we achteraf onze notities doornamen om deze recensie te schrijven, merkten we dat we eigenlijk een soort cursus literatuurwetenschap hadden samengesteld. Dat heeft uiteraard te maken met de strakke structuur van Bax’ theorie. Hij deelt zijn werk op in drie duidelijke onderdelen: ten eerste komt het succes van de auteur aan bod. Succesauteurs zorgen ervoor dat hun lezers aan hun werk gekluisterd blijven, zowat het streefdoel van de algoritmen op elk sociaal netwerk. Ten tweede gaat het over het privéleven van de auteur. Het ventisme lijkt een eeuw na ‘Forum’ opnieuw aan een opmars bezig. En ten slotte analyseert Bax de manier waarop literatuur inspeelt op de actualiteit.

Aan de hand van die drie luiken verklaart Bax waarom schrijvers die zich vandaag de dag vastklampen aan klassieke - hij noemt het modernistische - opvattingen over literatuur en schrijven als elitair, moeilijk en tijdrovend worden weggezet en waarom steeds meer lezers klagen over een ontstellend gebrek aan diepgang in de hedendaagse literatuur.

En toch moet er volgens Bax niet te veel ‘gesomberd’ worden. Hij heeft natuurlijk zelf ook de wetten van de mediacultuur onder de knie en ook hij weet dat het cultuurpessimisme en het betreuren van verloren gegane stukken cultuur weinig lezers oplevert. Hij heeft van zijn boek dan ook een positief verhaal gemaakt. De spelregels zijn misschien veranderd, het spelbord is misschien veranderd... Maar er wordt nog steeds gretig gespeeld. Die passie voor literatuur is doorheen het hele boek erg voelbaar. Bax spreekt met veel respect en liefde over boeken. Over de klassieke roman, maar ook over hedendaagse bestsellers.

Bax slaagt erin om aan de hand van concrete casussen en diepgaande, rake analyses van interviews, talkshows en recensies onder woorden te brengen hoe de wereld van vandaag lijkt door te draaien en de schil erg vaak meer aandacht opeist dan de kern. Hij noemt namen, haalt mythes onderuit en doorprikt zorgvuldig opgebouwde imago's. In die zin heeft Bax een dapper boek geschreven. Hij zal geen graag geziene gast zijn als Koch of Kluun nog eens een feestje geven, maar wij waarderen zijn zin voor waarheid, eerlijkheid en diepgang enorm.  

Dit boek richt zich op de Nederlandse literatuur, niet op die van het Nederlandse taalgebied. En dat is jammer. Maar vervang Palmen door Hemmerechts, Noort door Aspe en Koch door Spit, en je kijgt misschien al een aardige eerste aanzet. Is het feit dat zo’n oefening heel snel gemaakt kan worden ook niet symptomatisch voor een tijd waarin auteurs bijna personages of zelfs merken geworden zijn?

Goede boeken zeggen iets over de tijd waarin ze geschreven worden. Literatuur als barometer. Dit metaboek is daardoor naast een prima analyse van een aantal tendensen in literatuurland ook een krachtige doorsnede van veel bredere culturele of maatschappelijke verschuivingen of mutaties. Als geen ander wist Bax met deze studie over literatuur onze zeitgeist te vatten. 

Details Non-fictie
Auteur: Sander Bax
Uitgeverij: Prometheus
Jaar:
2019
Aantal pagina's:
383