Richard Yates, ‘Een geval van ordeverstoring’

Lest alcohol de dorst naar leven?

Orde. Is er iets dat onze samenleving met een grotere verbetenheid probeert te handhaven? De orde als ideaal, het is een beeld dat we al van jongs af aan krijgen ingeprent. De allereerste juf houdt de paplepel vast alsof haar leven er van af hangt: dat we onze blokken moeten opruimen na het spelen, dat de etui terug in de bank moet na de schrijfoefening en, in meer abstracte termen, dat we als mens in de pas moeten lopen, dat er een noodzakelijke batterij aan regels en wetten zijn waar we niet buiten dienen te gaan. Waarom perken we onszelf echter in, sluiten we bijvoorbeeld huwelijken? Beknotten we onze vrijheid omdat we met dat concept nog altijd niet omkunnen, laten we ons verantwoordelijkheden opleggen opdat de richting van ons bestaan door een ongevaarlijk, algemeen aanvaard doch ook onpersoonlijk stramien zou worden gedetermineerd? Is die orde, waarbinnen rusthuizen, gevangenissen en een psychiatrie artefacten zijn die we het liefst zouden wegmoffelen, echter wel een ideaal dat dient verdedigd te worden?

Eerste hoofdstuk. Het is 1960 en zonder enige waarschuwing valt Janice Wilder ten prooi aan de tegenslag. Hoe fantastisch schetst Richard Yates haar tragische contour in slechts een handvol zinnen! Ze is burgerlijk, in de meest afgevlakte zin van het woord: een man, een kind en een vocabularium waarbinnen het woord ‘geriefelijk’ het meest in het oog springt, omdat ze er zo aan verknocht is. Van het leven moet niemand grote dingen verwachten, gelooft ze. De kast vol boeken de ze er op na houdt, is de wanddecoratie van haar uiterlijk en haar innerlijk leven, zonder meer. Diezelfde avond is er echter iets geknakt bij haar man, John. Aan de telefoon meldt hij dat hij vanavond niet naar huis kan komen. Waarom? Omdat hij zijn geconformeerde bestaan als een beklemming is gaan ervaren. Ze verstikt hem, houdt hem wakker. Zelfs vrouwen bieden geen soelaas meer.

Tweede hoofdstuk. John is niet langer echtgenoot, vader en kostwinner, maar een medisch geval. Het beeld dat Yates ophangt van de Amerikaanse psychiatrie is niet fraai. Mensen zijn er initialen, cassusen, ze worden er weggestopt om de schijnvertoning daarbuiten te kunnen laten voortduren. Dat er een elementair verband bestaat tussen die wereld daarbuiten, met zijn eisen, verwachtingen en irreële voorspiegelingen, en die van de instelling, is nog niet doorgedrongen. Nog pijnlijker dan de John die de pedalen verliest, is dezelfde figuur als klinisch probleemgeval. Dat beide Johns een en dezelfde zijn, laat het maatschappelijke toonbeeld, nota bene mede verantwoordelijk voor de hele situatie, onder geen beding toe.

Veertien jaar na het confronterende ‘Revolutionary road’ moest ‘Disturbing the peace’ Yates’ reputatie vestigen. De critici sabelden de roman echter neer en noemden de auteur een eendagsvlieg. Inmiddels is duidelijk geworden hoezeer zij ongelijk hadden. Dit boek is inderdaad niet van het adembenemende niveau van Yates’ debuut, maar de variatie op dezelfde thematiek, met name de gedrochtelijke neveneffecten van het collectief streven naar zoiets illusoir als de Amerikaanse droom, leverde in 1975 een indringende roman op. Hoewel iets minder tactvol en genuanceerd dan Yates’ beste werk, draagt dit boek overigens een autobiografische stempel die men als lezer intuïtief kan vermoeden door de hevigheid waarmee de schrijver zich afzet tegen al wat geconformeerd en bijgevolg vaak zielloos is. In de soepele vertaling van Marijke Emeis zorgt 'Een geval van ordeverstoring' zoveel jaar later nog altijd voor een versmachtende leeservaring.

Details Fictie
Lest alcohol de dorst naar 't leven?
Originele titel:
Disturbing the Peace
Vertaald en van een nawoord voorzien door: Marijke Emeis
Uitgeverij: De Arbeiderspers
Jaar:
2013
Aantal pagina's:
286