Philipp Blom, 'Het verdorven genootschap'

Intellectualisme gepaard met zinnelijk genot

'Het verdorven genootschap - de vergeten radicalen van de Verlichting' van Philipp Blom is een boek om naar terug te grijpen. Viel het eerder al breed in de smaak, getuige de prominente plek op een aantal eindejaarslijstjes, ook wij lopen ermee weg.

Het boek draait rond radicale Verlichtingsdenkers die elkaar in de achttiende eeuw vonden in een salon zoals die op de stemmige voorkant afgebeeld staat: een gezelschap aan een overvloedige dis, met onderlinge conversatie en muziek bij kaarslicht. Baron Thiry d'Holbach komt uit het boek naar voren als de spil van de cirkel waar ook Denis Diderot, Jean-Jacques Rousseau en David Hume voor korte of langere tijd deel van uitmaken. Holbach zelf is ook een eminent denker en put zich zoals zijn vrienden en salonbezoekers uit in het schrijven van werken die voor die tijd zowel ongehoord antiklerikaal als antichristelijk van aard zijn.

De denkers verenigd aan zijn wekelijkse dis dromen van een vrije wereld. De vrijheid van de mens wordt niet alleen ingeperkt door een politiek laakbaar systeem, maar ook en wellicht nog meer door het op dat moment en nog steeds gangbare mensbeeld en zingeving, waarin de mens een rationeel wezen is dat zijn lichamelijke, instinctieve aard moet ontkennen, en wie enkel in het hiernamaals verlossing wacht. Het hiernamaals staat in het teken van lijden, dat niet zozeer verwerpelijk als wel zuiverend wordt geacht.

Vanaf de Rue Royale in Parijs zetten ze hier een materialisme tegenover dat teruggaat op antieke filosofen als Epicurus en Lucretius. Ze pogen de nieuwste wetenschappelijke inzichten te incorporeren in hun gedachten en wijzen transcendente illusies af. De christelijke leer vervreemdt mensen van zichzelf: de drijvende kracht in de mens is immers juist zijn hartstocht, hoewel die wel degelijk, door de rede gemedieerd, in maatschappelijk aanvaardbare banen moet worden geleid. De christelijke positieve betekenis van lijden perverteert de morele basisemotie van empathie. De belangrijkste morele principes zijn het verantwoordelijk vermijden van pijn en zoeken naar genot. De aanwending van het christelijke mensbeeld op het wereldlijke toneel, zowel door de politieke als de priesterlijke klasse, om macht en rijkdom te verzamelen ten koste van het welzijn van de gewone mens, maakt hun furie compleet.

Blom blaakt van enthousiasme in zijn vertelling. Hij lardeert zijn goed toegankelijke besprekingen van de gekende en minder gekende filosofen met wederwaardigheden over hun persoonlijke leven en besognes, en toont hoe theorie en praktijk soms tragisch, soms absurdistisch uiteenlopen of juist overeenkomen. Holbach en Diderot vormen de kern van de kring, en ze zijn zo liefdevol beschreven dat ze niet anders kunnen dan de sympathie van de lezer wegdragen.

In het leggen van snelle verbanden is Blom soms wel wat onzorgvuldig, althans voor het met de materie bekende oog. Zo zijn de herhaaldelijke allusies op de philosophes als directe voorlopers van de evolutietheorie, zelfs aan de oppervlakte, discutabel. Niettemin zijn zijn vergelijkende besprekingen van de gematigde Voltaire versus de radicale Diderot, alsook van het Franse versus het Britse intellectuele milieu, even boeiend als instructief.

Wat de grootste verdienste van het boek is, kunnen we niet zeggen. Is het de erkenning dat de Verlichting niet homogeen was? Of het fileren van de geschiedenis van het vrijdenken? Of toch het smakelijke verhaal van hoe intellectualisme gepaard kan gaan met zinnelijk genot? Het uitblijven van antwoord is een luxeprobleem. Wij wentelen ons er graag in.

Details Non-fictie
Originele titel:
Wicked Company
Auteur: Philipp Blom
Vertaler: Pon Ruiter
Copyright afbeeldingen: De Bezige Bij
Uitgever: De Bezige Bij
Jaar:
2010
Aantal pagina's:
444