Omar Chajjaam, Kwatrijnen vertaald door Paul Claes naar de Engelse versie van Edward FitzGerald (1859)

Sporen van Chajjaam

De legendarische en mythische Perzische meetkundige en dichter Omar Chajjaam componeerde vierregelige puntgedichten, die bekend werden als 'rubaiyat'. Het kwatrijn was een dichtvorm die de Grieken en de Romeinen reeds beoefenden en in Perzië gangbaar was sinds de tiende eeuw. De term rubaiyat is nauw verwant met het Arabische woord arba’a voor 'vier'. Chajjaam perfectioneerde het genre. De vrije vertalingen van de 19de-eeuwse Engelse dilettante schrijver Edward FitzGerald maakten Chajjaam wereldberoemd. De Vlaming Paul Claes maakte een hertaling van de vertaling van FitzGerald. Er is echter meer aan de hand.

Dichter, romancier en essayist Paul Claes is zowat de meest gerespecteerde en veelzijdigste vertaler van Vlaanderen. Hij vertaalde bijna alle klassiekers: van de antieke Griek Herakleitos tot Ezra Pound. Het fraai uitgegeven ‘Liederen van Lesbos’ uit 2006, met vertalingen van de poëzie van de Griekse dichteres Sappho, is een standaardwerk voor elke boekenkast. De vertaling uit het Duits van ‘Het lied van liefde en dood van kornet Christoph Rilke’ van Rainer Maria Rilke uit 2007 maakte deze klassieker weer bekend bij een breed Nederlands lezerspubliek. Dat is de verdienste van Claes. Met zijn meesterlijke vertalerspen maakt hij ontoegankelijke literatuur weer leesbaar voor een ruim publiek.

Het werk van Omar Chajjaam heeft zeker zijn charme. Het is een mengsel van scepticisme, fatalisme en hedonisme dat eeuwenlang verdoken bleef voor Europese lezers. Vrome moslims hielden niet van zijn poëzie, die ze te choquerend vonden en die ze gedurende lange tijd probeerden te verdoezelen. Chajjaam verdrinkt zijn scepsis en zijn weltschmertz in epicuristische kwatrijnen over dronkenschap en (knapen)liefde. Dat deze poëzie de eeuwen toch overleefde, hebben we te danken aan de  negentiende eeuwse Engelse landjonker Edward FitzGerald. Hij leerde zichzelf Perzisch, vertaalde de kwatrijnen in plechtig Engels en bleef zo onder de indruk van zijn Perzische leermeester dat hij zich zijn levensstijl aanmat, inclusief de jongensliefde.

De verdienste van FitzGerald is dat hij door zijn vertaling de poëzie van Omar Chajjaam wereldbekend maakte. Sindsdien verschenen vertalingen en piratenversies van zijn kwatrijnen in alle mogelijke talen. Minder interessant is dat de geest van Chajjaam gaandeweg verloren ging. De kwatrijnen werden door FitzGerald grotendeels naar zijn hand gezet. Delen werden herschikt, hij vond zelf kwatrijnen uit, hij herschikte de volgorde van de verzen thematisch en chronologisch. Dit alles maakt het moeilijk om door het vertaalwerk van FitzGerald de echte Chajjaam te zien. Paul Claes doet het hertaalwerk van FitzGerald nu nog eens over in het Nederlands. Of er na FitzGerald én Claes nog veel overblijft van de soennitische denkwereld van Chajjaam, is de hamvraag. We bleven doorheen de lezing van het boekje op onze honger zitten. Daarom deden we de oefening in hertaalkunde nog eens over:

Dit is een letterlijke vertaling van Kwatrijn 17 gevonden op het internet:

The palace where Jamshid held his cup
The doe and the fox now rest and sup
Bahram who hunted game non-stop
Was hunted by death when his time was up.

Dit is wat Edward FitzGerald ervan maakte:

They say the Lion and the Lizard keep
The Courts where Jamshyd gloried and drank deep:
And Bahram, that great Hunter--the Wild Ass
Stamps o'er his Head, and he lies fast asleep.

In de Nederlandse vertaling van Paul Claes wordt dat als volgt:

De leeuw is met de hagedis te gast
Waar Djamsjied heeft gejubeld en gebrast;
Bahraam, die grote Jager – de Onager
Vertrappelt nu zijn Hoofd, maar hij slaapt vast.

Of de hertalingen van Paul Claes een meerwaarde hebben ten opzichte van het origineel, moet elke lezer voor zichzelf uitmaken. 'Omar Chajjaam - Kwatrijnen vertaald door Paul Claes' is voor ons een overbodig boekje. Het blijft wachten op een gedegen Nederlandstalige literair-historische studie die Chajjaam na al die eeuwen opnieuw in de juiste context plaatst. Tot dan blijven we grotendeels op onze honger zitten.

Details Poëzie
Auteur: Omar Chajjaam
Vertaler: Paul Claes
Copyright afbeeldingen: Meulenhoff/Manteau
Uitgever: Meulenhoff/Manteau
Jaar:
2010