Marcel van Engelen, 'Het kasteel van Elmina'

Over de bron van de Nederlandse slavenhandel

In 'Het kasteel van Elmina' duikt Marcel van Engelen in de geschiedenis van de Nederlandse slavenhandel in West-Afrika. Bij toeval terecht gekomen in Ghana, bezoekt de journalist voor het eerst het kasteel van Elmina. Het is het oudste Europese gebouw in West-Afrika, dat in de vijftiende eeuw werd gebouwd door de Portugezen. Onder de Nederlanders werd het een van de voornaamste vertrekpunten van slaven naar de nieuwe wereld, die nooit hetzelfde zou zijn: 'als trechters (...) [m]et de smalle punt in het Afrikaanse continent geduwd' hadden de Europese nederzettingen 'de andere kant van de Atlantische Oceaan van kleur doen verschieten'. 

In de geschiedschrijving van de slavernij wordt de West-Afrikaanse kustlijn vaak als startpunt beschouwd: dáár werden de slaven op de boot gezet naar hun harde toekomst. Maar waar kwamen die slaven vandaan? 'Het kasteel van Elmina' voert de lezer mee op een reis van de kust naar het binnenland, en van de bekende, Europese, geschiedenis naar de minder bekende inheemse verhalen. Van Engelen kijkt verder dan alleen de rol van de Europeanen of de geschiedenis van de Nederlandse vestingen, en belicht vooral een deel dat vaak over het hoofd wordt gezien: de Afrikaanse slavernij en slavenhandel, die niet los gezien kan worden van de trans-Atlantische handel. Wie waren de kopers en wie de verkopers? Was er wel een strikte scheidslijn?

Het is een deel van de geschiedenis dat niet alleen minder besproken wordt, maar ook veel lastiger te achterhalen valt. Zoals Van Engelen beschrijft: 'Anders dan de Europese slavenkopers lieten de Afrikaanse slavenleveranciers geen handelsboeken, correspondentie en andere geschriften na.' Het maakt dit boek alleen maar meer bewonderenswaardig. Het onderzoek van Van Engelen brengt versplinterde documentatie bij elkaar over de bron en veel bredere context van de trans-Atlantische slavenhandel. Zijn combinatie van Europese en Ghanese bronnen, lokaal onderzoek en de Ghanese oral history geeft de lezer een verhaal dat zijn uiterste best doet om compleet te zijn en daarmee recht wil doen aan de complexiteit van de geschiedenis. Hoewel een geschiedenis als deze natuurlijk nooit compleet kan zijn – zeker niet in een boek van 300 pagina's – mag het resultaat er zijn. 'Het kasteel van Elmina' vertelt op een heldere manier het verhaal voorbij de forten en boten, en is daarmee naar onze mening een mooie introductie tot en overzicht van de – nu volledige – geschiedenis van de Nederlandse slavenhandel. 

De journalistieke schrijfstijl, in het begin afgewisseld met directe citaten uit het ouderwetse Nederlands van brieven en verslagen van de slavenhandel, en af en toe persoonlijke observaties en opmerkingen van Van Engelen, zorgen ervoor dat het boek ook nog eens goed te lezen is. Het onderwerp wordt er niet makkelijker of lichter op – en dat is ook absoluut niet de bedoeling – maar wel toegankelijker. Naast een enorme hoeveelheid nieuwe informatie over de Afrikaanse slavenhandel, deden we ook nog erg veel nieuwe kennis op over de meer bekende geschiedenis. Wij zijn er wijzer van geworden, we hopen dat jij dat ook wordt.

 

Lees hier het interview met Marcel van Engelen.

Details Non-fictie
Uitgeverij: De Bezig Bij
Jaar:
2013
Aantal pagina's:
304