Luís de Camões, ‘De Lusiaden’

Een gat in onze cultuur?

De Portugese nationale feestdag wordt er ook wel ‘de dag van Camões’ genoemd, zijn werk krijgt de schoolgaande jeugd er met de paplepel ingegoten en Fernando Pessoa, de enige Portugese dichter die samen met Camões aanspraak kan maken op enige internationale erkenning, bleef altijd in de schaduw van zijn nog immer fel verheerlijkte collega. Buiten Portugal geniet de man echter niet zo’n vanzelfsprekende erestatus. Hoewel tientallen vertalingen van zijn werk in het Spaans, Frans en zelfs Duits het licht zagen, bleef zijn dichtkunst een goed bewaard geheim voor intimi. Voor het Nederlandstalige lezerspubliek is dat des te meer het geval, want behalve vertaalde flarden en een oude versie gebaseerd op een Franse proza-editie, is dit de eerste integraal beschikbare ‘De Lusiaden’ die men zich in de boekhandel kan aanschaffen.

De belangrijke vraag waarom Luís de Camões vooral in eigen land grote erkenning geniet, beantwoordt vertaler Arie Pos simpelweg door erop te wijzen dat het fundament van het glorierijke rijk dat Portugal eens was in ‘De Lusiaden’ beschreven wordt. Het epos gaat immers over de reis die Vasco da Gama maakte richting India, wat een periode inluidde van grote welvaart. Quasi elke nationalistische stroming die Portugal de laatste eeuwen kende, haalde Camões bij wijze van propaganda van onder het stof. De auteur heeft zich immers niet beperkt tot een droog reisverslag, maar verwerkt geheel in klassieke stijl ook franjes over list, moed en heldendom. ‘De Lusiaden’ is dus niet zomaar een fleurige tekst, maar schetst een beeld van doorzettingsvermogen en heroïek dat door vermaledijde politici aan het volk werd opgedrongen als zijnde hun ‘founding myth’. Wat Camões geschreven heeft overstijgt deze dimensie moeiteloos, maar zoals bij elk groot boek kan men erg ver gaan in het graven naar al dan niet bedoelde betekenislagen.

Een eerste volledige vertaling in het Nederlands betekent dat er geen traditie is om op verder te borduren. Arie Pos vertrok in feite van nul en moest dus cruciale knopen doorhakken. Hoewel het origineel berijmd is, koos hij voor blanke verzen. Dat lijkt misschien heiligschennis, maar de vertaler acht het Portugees beter geschikt voor rijmen en geeft bovendien aan dat het niet de bedoeling kan zijn een bijna 500 jaar oude tekst in een veel te strak Nederlands rijmschema te gieten. Inderdaad moet ‘De Lusiaden’ vandaag vooral vloeiend lezen, wat hier ook het geval is.

Als deze druk meteen de definitieve versie wil zijn, is er bovendien veel meer nodig dan alleen wat duiding bij de vertaling. Een uitgebreide reeks noten, een register en een dankbaar, uitgebreid nawoord voorzien de lezer in al zijn of haar noden. Meer dan hier op een beperkte ruimte mogelijk is, wordt Camões gekaderd binnen de renaissance, alsook krijgt de biografie van de auteur wat verheldering. Een historische verduidelijking op welk sleutelmoment in de geschiedenis van Portugal Camões precies leefde, blijft evenmin achterwege. Om maar te zeggen: Arie Pos anticipeert perfect op mogelijke vragen die bij de lezer leven, om ze meteen duidelijk en gestructureerd te behandelen.

Tot slot blijft ‘De Lusiaden’ wat het is: een uitgesponnen 16e eeuws heldendicht, waarvan men meteen voelt dat het uit een totaal andere tijd stamt dan de onze. Voor een deel van het publiek zal dat een onoverkomelijke barrière zijn, voor een ander deel draagt het gedateerde juist des te meer bij tot de fascinatie. ‘De Lusiaden’ vasthouden is immers een brok geschiedenis in je handen tot leven voelen komen.

Details Poëzie
Bijna vijf eeuwen oud, en nog altijd de golven der vergetelheid trotserend!
Originele titel:
Os Lusíadas
Vertaler: Arie Pos
Uitgeverij: Uitgeverij LJ Veen Klassiek
Jaar:
2012
Aantal pagina's:
384