Herakleitos, Alles stroomt

Filosofische archeologie

Hij vertaalde werk van Rimbaud, Rilke, Montaigne, Sappho, Pound en Joyce naar het Nederlands, Claus naar het Latijn en Guido Gezelle naar het Engels. Daarnaast schreef hij ongeveer twintig dichtbundels en ruim tien boeken met verhalend proza. Paul Claes beheerst meerdere talen, maar vooral de universele spraak der letteren. Samen met Peter Verstegen geldt hij als de belangrijkste poëzievertaler van de lage landen en allebei worden ze fel gesmaakt wegens de duiding die ze bij hun vertalingen geven. Die is zowel technisch als semantisch van aard, waardoor de hedendaagse lezer die de originele taal of context niet kent, toch een volledig beeld krijgt van waar de geschriften voor staan.

Voor wat zijn volledige uitgave met vermeende uitspraken van Herakleitos (rond 500 voor Christus) betreft, neemt Claes zelf de woorden 'filosofische archeologie' in de mond. Er is immers geen enkele authentieke tekst, noch een volledige kopie bewaard. Alles wat we tegenwoordig over hem weten, komt voort uit reconstructies die aan de hand van de geschriften van zijn collega's werden verricht. Een vertaler die er naar streeft alleen volledig betrouwbare teksten op te nemen in een verzameld werk, komt bij Herakleitos dus van een kale reis terug. De filosoof werd door allerhande bewegingen aangegrepen om hun eigen leer te onderbouwen en die Hineininterpretierung achtervolgt hem nog steeds. Zo onderbouwde de Stoa zijn eigen leer met cryptische uitspraken van Herakleitos, wiens opvattingen echter geen verband hielden met hun ideeën. Tot op vandaag bestaat zowel bij leken als bij academici een vertekend beeld van waar Herakleitos eigenlijk voor stond, zegt Claes.

In essentie kan je stellen dat de filosoof slachtoffer is geworden van het feit dat hij zich moedwillig bediende van duistere, niet omlijnde taal. Dat deed hij echter omdat zijn leer, waarin bijvoorbeeld ‘de paradox' een element van onschatbaar belang is, zich niet laat vangen in geijkte formules. Denk wat dat betreft ook aan de uitspraken die Oosterse auteurs aan Lao Tse toeschrijven, of aan de geschriften van Martin Heidegger. Dat Herakleitos zoveel generaties filosofen heeft beïnvloed, zou je overigens juist kunnen toeschrijven aan de brede toepasbaarheid van zijn citaten. Het ontbreken van concrete filosofische modellen maakte de filosoof bovendien toegankelijk voor kunstenaars in het algemeen, die zich tot op heden door hem laten inspireren.

In zijn uitgebreide inleiding gaat Paul Claes dieper in op de invloed die Herakleitos op zijn filosofische en literaire erfgenamen heeft gehad. Alleen al deze duiding maakt ‘Alles stroomt' de moeite waard. Verderop diept Claes uiteraard fragmenten op, die hij telkens volgens de pijlers ‘tekst', ‘commentaar' en ‘nawerking' verder uitwerkt. Dat is hyperinteressant, want door zijn enorme achtergrondkennis kan Claes de uitspraken contextualiseren en zo krijgt de lezer in feite een beeld van wat de volledige leer van Herakleitos behelst. Voor de aardigheid voegde Uitgeverij Athenaeum - Polak & Van Gennep ook de originele Griekse tekst toe, net als een transcriptie in onze schriftuur en een uitgebreide bibliografie.

De systematische bespreking van fragmenten en de intellectuele uiteenzettingen van Claes doen nogal academisch aan. Een andere piste was er niet; ‘Alles stroomt' richt zich dan ook exclusief tot het nichepubliek dat zich interesseert voor de filosoof. Voor hen is deze mooie hardcover een vijfsterrenboek, terwijl de leek zich misschien gepasseerd zal voelen door al het hoogstaande denkwerk.

 

Details Poëzie
Auteur: Herakleitos
Vertaler: Paul Claes
Copyright afbeeldingen: Athenaeum - Polak & Van Gennep
Uitgever: Athenaeum - Polak & Van Gennep
Jaar:
2011
Aantal pagina's:
197