Ewoud Kieft, 'Het verboden boek'

Een hermetisch gesloten wereldbeeld

Oliver Hirschbiegels film 'Der Untergang' deed in 2004 stof opwaaien. Nogal wat mensen namen aanstoot aan de 'menselijke' Hitler die Bruno Ganz had neergezet. Regisseur Paul Verhoeven vormde een tegenstem in het publieke debat:

'Als hij niet menselijk was, zou hij dus of satanisch of goddelijk moeten zijn geweest, een van de twee. Onzin, natuurlijk. Hij was menselijk, en niet alleen omdat hij zo leuk met honden omging.'

Meer dan zeventig jaar na W.O. II weten we nog steeds geen blijf met de figuur van Hitler. Denken we maar aan de wet van Godwin, die stelt dat nogal wat discussies gestoffeerd worden met verwijzingen naar Hitler, nazi's of het derde rijk. Een retorische truc om de tegenstander monddood te maken. De historische figuur Hitler wordt op die manier gelijkgesteld met een soort Mickey Mouse from hell.

Kieft deed het tegenovergestelde in 'Het verboden boek': hij las 'Mein kampf' en ging op zoek naar de bronnen van het boek, plaatste het tussen de heersende opvattingen van die tijd. Wat daarbij vooral opvalt is de schaamteloze openlijke manier waarop Hitler zijn tactiek uit de doeken doet:

'Het gros van een volk bestaat niet uit professoren, en ook niet uit diplomaten. Het luttele beetje abstracte kennis waarover het beschikt, bewijst dat het meer voor emotionele dan voor mentale ervaringen vatbaar is.'

Kort daarna meldt hij dat het christendom noodzakerlijkwijze de heidense altaren moest vernietigen, want 'alleen uit zulk een fanatieke onverdraagzaamheid kon het apodictische geloof groeien'. Het zijn zinnen die 'Il principe' van Machiavelli doen verbleken tot jongenslectuur. Niks latent racisme, het lag allemaal open en bloot aan de oppervlakte.

Kieft verwondert zich over het stompzinnige simplisme waarmee hij keer op keer zijn krankzinnige rassentheorie verkondigt: hoe zijn ze hierin kunnen trappen? Nochtans biedt dit boek een blik op de denkramen die destijds heersten. In 1905 werden er bijvoorbeeld duizenden Joden omgebracht in Rusland door de Unie van het Russische volk, waarvan tsaar Nicolaas II sympathisant was. Frankrijk kende dan weer de Dreyfusaffaire waaruit bleek dat ongeveer de helft van de bevolking een diepgeworteld wantrouwen koesterde jegens hun Joodse medeburgers. De benzine was er al, dan heb je maar een lucifer nodig om een inferno te creëren.

Wat 'Het verboden boek' tot intrigerende literatuur transformeert is de manier waarop Kieft zichzelf in de strijd gooit. Wanneer hij in het ziekenhuis belandt voor een darmoperatie, beschrijft hij de diepe sympathie die hij voelt voor zijn kamergenoten. Door de ellende die ze gezamenlijk beleven wordt er een band gesmeed. Het koppelt die ervaring aan het sentiment dat miljoenen verslagen Duitse soldaten deelden na W.O. I, waardoor hun leed invoelbaar wordt voor de lezer.

Naar het einde concludeert Kieft: 'Het nazisme is verslagen, maar dat is alleen met militaire middelen gelukt. De tegenkracht vanuit de politiek, de media en de rechtstaat waren schokkend zwak.' Je ziet - terwijl je die zin leest - de Britse premier Neville Chamberlain zwaaien met zijn papiertje (Duitsland zou hen niet aanvallen!) op het Londense vliegveld Heston Aerodrome in 1938. 'Peace for our time', kraaide die en dacht dat het allemaal 'wel zou overwaaien'.

'We moeten voortdurend op zoek naar nieuwe manieren om kwetsbare waarden weerbaar te maken', schrijft hij op de laatste bladzijde. Misschien word je net iets weerbaarder door te willen begrijpen hoe relatief eenvoudig het allemaal kan mislopen, daarbij kan dit boek helpen.

Details Non-fictie
Uitgeverij: Atlas Contact
Jaar:
2017
Aantal pagina's:
288