Nachoem M. Wijnberg, divan van ghalib

Volgehouden openheid

Wie is Ghalib? En wat is een ghazal? Wikipedia vertelt er dit en dat over, maar dat zijn slechts feiten. De bundel 'Divan van Ghalib' ('Divan' is Perzisch voor 'bundel') van Nachoem M. Wijnberg zoekt naar de betekenis en relevantie van de negentiende-eeuwse dichter en de Perzische versvorm voor het hier en nu van de lezer. Hij doet dat in de vorm van poëzie, want 'Poëzie is het maken van betekenis'.

Wijnbergs poëzie en proza neemt nu al twintig jaar lang een eigenzinnige plaats in en krijgt daar uit steeds meer hoeken applaus voor. Vorig jaar nog ontving hij voor zijn vorige bundel 'Het leven van' de VSB-poëzieprijs. Opvallend in Wijnbergs werk is dat betekenis scheppen niet aan de hand van rijm en klankspel gebeurt en dat ook woordspelletjes worden vermeden. Betekenis ontstaat in een contextbepaling: in wat soms op hardop piekeren lijkt, krijgen woorden, zinnen en thema's betekenis door ze in verschillende contexten te plaatsen.

Zo wordt in 'Divan van Ghalib' de verhuis van Ghalib van Perzië naar India geplaatst naast Bijbelse 'verhuistaferelen' van Adam, Abraham, Jozef (naar Egypte) en Mozes (weg uit Egypte) of het apocriefe verhaal dat Jezus niet gekruisigd is, maar via Perzië naar India gegaan. Deze bewegingen krijgen een wetenschappelijk kader door verwijzingen naar de relativiteitstheorie van Einstein: 'Een beslissing is hetzelfde als bewegen of op dezelfde plaats blijven, / maar gezien vanuit twee verschillende punten.'

Ook de transacties tussen mensen – het geven en krijgen, kopen en verkopen – zijn bewegingen. In vaak halfabsurde situaties tast de bundel mogelijkheden tot winst en verlies af: van bedelen tot beleggen, van belastingen en gokken tot werknemer zijn. Het gedicht 'Later kun je zeggen dat je hem de hand geschud hebt' vat zelfs de bankencrisis in niet mis te verstane woorden samen: 'Ik wilde verkopen wat ik niet had, / omdat ik dacht dat de prijs zou dalen. // Als ik meer geleend heb dan ik ooit terug kan betalen, / komt er een dag dat ze mij een voorstel doen.'

Sommige gedichten zoals 'Vrij', 'Geld verdienen', 'Achter de deur' en 'Ver weg' vormen een parelsnoer van zinnen rond het titelthema. Elke zin (die altijd met een strofe samenvalt) brengt een andere invalshoek op het thema en verrijkt zo de betekenis. Door de herhaling in elke strofe van die themawoorden benadert Wijnberg het dichtst een ghazal, waarin het slotwoord van elke strofe rijmt op het openingsvers. Wijnberg neemt verschillende vrijheden tegenover de klassieke vorm, maar tegelijk zorgt ze ook voor een sterke ritmische eenheid, duidelijker dan we bij eerdere bundels van hem gewend waren.

Ook de ik-persoon beweegt van de historische Ghalib naar een meer hedendaagse ik. En omgekeerd treedt Ghalib naar de tweede en derde persoon terug, als aangesprokene of als persoon over wie gepraat wordt: 'Van Ghalib weet ik dat hij een prachtig gedicht geschreven heeft, / ik zou een paar jaar later wel willen zien wat hij nog meer geschreven heeft.' 

Het doel van al die verschuivingen is duidelijk: 'Het is onmogelijk om het over iets te hebben en over niets anders, / het moeilijke is het over het ene en het andere tegelijk te hebben en dat vol te houden.' Door de volgehouden openheid kan men deze bundel experimenteel noemen. Maar 'Divan van Ghalib' is ook verleidelijk: in zijn eenvoudige woordenschat, in spreektalig aandoende zinnen en in de alledaagse verhoudingen tussen ik, jij, hij en zij (meervoud). Daar komt dan nog de humor bij. Wijnberg is hier niet hilarisch als in zijn recentste roman 'De opvolging', maar de soms absurde denktrant ontlokt wel regelmatig een glimlach, zoals het aan het televisiespel The Bachelor refererende 'Hoe het gaat': 'Naar meer dan een tegelijk verlangen, zoveel dat ik niet meer weet wie wie is / en alleen een naam durf te roepen als ze allemaal bij elkaar staan.' Zelfs de dood wordt met de lach ontmanteld: 'Ghalib, ik denk dat ik nu zie hoe wij bij dood kunnen komen; / jij en ik, als we er vroeg zijn kunnen we er een tijd lang naar kijken.' 

Door een bundel lang te focussen op één persoon en op één bestaande versvorm wordt de kracht van Wijnbergs poëzie alleen maar duidelijker. Een zin uit Wijnbergs bundel 'Eerst dit, dan dat' uit 2004 is meer dan ooit van toepassing: 'De betekenis van woorden in gedichten houdt niet op, maar wat iemand kan houdt ergens op.' Wie deze bundel koopt, zal zich kunnen inbeelden dat een dichter hem een rijke, gulle bundel geschonken heeft.

Details Poëzie
Auteur: Nachoem M. Wijnberg
Copyright afbeeldingen: Contact
Uitgever: Contact
Jaar:
2009
Aantal pagina's:
164