Joke J. Hermsen, De liefde dus

Tussen rede en hartstocht

Wie zegt dat literatuuranalyse complex moet zijn? Deze week werd ons het tegendeel duidelijk. Terwijl - tijdens een treinrit - ‘De liefde dus' van Joke J. Hermsen in onze schoot lag, flitste het woord ‘retro' van een reclamebord op ons af. Volgende twee afzonderlijke vaststellingen vielen ineens samen: ‘retrokledij is in de mode' en ‘ik lees een 21e eeuwse briefroman'.

De retromode vertaalt zich op literatuurgebied in de comeback van de briefroman. Voilà tout. Briefroman, roman épistolaire, noem het zoals je wil, vast staat dat het genre helemaal out is. Choderlos de Laclos en Rousseau leverden er in de 18e eeuw baanbrekende werken mee af met respectievelijk ‘Les liaisons dangereuses' en ‘Julie ou la nouvelle Héloïse'. Wat toen revolutionair was, het centraal stellen van de innerlijke en individuele beleving, is nu standaard geworden. Waarom dan toch nog kiezen voor een briefvorm die, geef toe, niet het meest dynamische genre uit de literatuurgeschiedenis is?

Onze rede begrijpt de keuze niet, maar onze liefde voor literatuur is blij verrast. Joke J. Hermsen is naast schrijfster ook filosofe en dus schrijft ze - jawel - filosofische romans. Reeds in haar proefschrift ‘Nomadisch narcisme' verscheen het 18e eeuwse historische personage, Belle van Zuylen op het toneel. Belle was een kind van de Verlichting en goede vriendjes met onder meer Benjamin Constant en Mme. de Staël, pioniers van de Romantiek. Via haar dagboek en brieven van en aan kennissen en geliefden, reconstrueert Hermsen de meest duistere periode uit het leven van Belle en verwerkt zo historische realiteit tot fictie.

De Hollandse Belle van Zuylen is getrouwd met Charles de Charrière, een huwelijk dat ze aanging om te ontsnappen aan de enggeestige bourgeoisiementaliteit bij haar thuis. Haar huwelijk brengt haar naar Genève, waar ze kennismaakt met transcendente ideeën over de vrouw en gelijkheid. Als ze Jean-Samuel d'Apples ontmoet, wordt haar hele wereld doorheen geschud. Haar rede wordt een troebele, liquide massa en golven van hartstocht overspoelen haar. Jean-Samuel geeft haar terug het gevoel te leven, in plaats van geleefd te worden door de verwachtingen van de maatschappij. Maar het Romeo en Julia-syndroom treft ook hen: Jean-Samuel is verloofd en zijn vader keurt zijn relatie met de getrouwde Belle radicaal af. Jean-Samuel buigt onder het gewicht van zijn vaders autoriteit, verbreekt zijn affaire met Belle en laat haar gebroken achter. In de hoop uit het dal te klauteren reist Belle naar Parijs en logeert er bij wonderdokter Cagliostro. Terwijl ze samen zoeken naar de bron van haar ‘onevenwicht', voeren ze filosofische discussies over de positie van de vrouw. Cagliostro fungeert als filosofische ‘sparringpartner' en duwt haar alle uithoeken van haar ziel uit. Hij dwingt haar na te denken over zichzelf, over wat zij van het leven verwacht en wat ze er tot nu toe van gemaakt heeft. Net als Belle terug een beetje rechtgeklauterd is, komt Jean-Samuel tot inkeer. Wat is sterker, haar passie of haar nieuwe inzichten?

Belle van Zuylens verhaal boeit, maar kan wellicht slechts een klein publiek bekoren. Onze liefde voor literatuur wordt geprikkeld door het exotisme van de 18e eeuw, door de dwingende kracht waarmee Hermsen hartstocht beschrijft, inbeukend op alle sociale conventies en door de haast ambachtelijke traagheid van de brief. Maar onze rede fluistert ons tegelijk in dat het verhaal niet dynamisch genoeg is, dat de filosofische overpeinzingen te langdradig zijn en dat het verhaal spanning mist. Wat overheerst? De liefde of de rede?

De liefde dus.

Details Fictie
Originele titel:
De liefde dus
Auteur: Joke J. Hermsen
Uitgever: De Arbeiderspers
Jaar:
2008
Aantal pagina's:
333